Impresjonizm (francuski)

Encyklopedia „Epistema”

Impresjonizm francuski

Impresjonizm francuski [fr. impression – wrażenie], szt. plast. kierunek w malarstwie i rzeźbie zapoczątkowany przez środowisko młodych malarzy paryskich, którzy stworzyli własny program opozycyjny do zastanych już norm, polegający na odchodzeniu od akademizmu. Rozwinął się pierwotnie we Francji, ogarniając z czasem inne kraje, przypadający na drugą połowę XIX w. i trwający przez jeszcze pierwszą ćwierć XX w. Istotą tego kierunku było dążenie do oddania zmysłowych, ulotnych momentów, do subiektywnego utrwalenia wrażeń. Czynnikami rewolucyjnymi było podejście do technik malowania, które były spowodowane nowymi odkryciami naukowymi z dziedziny fizyki, chemii, wynalezieniem aparatu fotograficznego, rozszczepieniem światła, prawem równoczesnego kontrastu (oko widząc jakąś barwę wytwarza przeciwstawną), rozwojem szerokiej informacji drukarskiej, dzięki której impresjoniści mogli korzystać z dobrodziejstw dalekich kultur - sztuki japońskiej, a dokładniej mówiąc drzeworytów. Ukształtowali się oni przy środowisku kawiarnianym w Paryżu, co spowodowało, że tradycje i tendencje malarskie poznane od innych przybyszów były wykorzystywane przez nich w swoich pracach. Nie traktowali swojej stolicy jako miejsca, gdzie można się nauczyć maniery lokalnej, która zapewniała sławę na całym świecie. Wręcz przeciwnie. Artyści zaprzestali używania czarnych barw i bieli, skupiając się na trzech podstawowych kolorach. Cienie i światła w plenerze rozróżniali na tony ciepłe i chłodne, powodując, że obrazy nabierały lazurowego kolorytu. Nie zaznaczali konturów rysunku przez co całość obrazu zlewała się i migotała. Opierali się oni na założeniach swoich ojców impresjonizmu, przystosowując je do własnego doświadczania.

Jednym z przedstawicieli ojców impresjonizmu był Gustave Coubert, który rozwinął empiryczny charakter swojego malarstwa. Wykreował on zasadę doznania bezpośredniego, pojmowane przez późniejszych impresjonistów jako „wrażenie” a więc utrwalanie tego, co aktualnie widzimy. Drugi z realistów Camille Corot był pierwszym malarzem , który malował swe płótna w plenerze, pokładając cała ufność w obcowaniu z przyrodą. W jego obrazach znajdziemy oddziaływania atmosfery na przedmioty. Powietrze było dla niego elementem bardzo ważnym. Malarzy ze szkoły barbizońskiej cechowała wierna obserwacja przyrody i uznanie jej za wzór do natchnienia. Również odrzucali akademizm jako nurt dominujący. Johan Constable oraz Joseph Mallord Turner, pejzażyści angielscy, przez swoje malarstwo poddane światłu, jego dziennym przemianom oraz kolor poddany zatomizowaniu przez mgłę czy parę spowodowali, że ich obrazy gubią uchwytną materialność elementu i motywu. Wszystkie te elementy przyczyniły się do tego, iż impresjoniści nie mieszania już farb na palecie tylko bezpośrednio na obrazie, nakładając farbę na farbę w postaci małych, wielobarwnych kropek, maźnięć pędzlem, tworząc technikę dywizjonizmu. Wykorzystując założenia Camille`a Corota i rozproszenia światła malowali obrazy o różnych porach dnia, uzyskując inne efekty kolorystyczne danego obiektu czy pejzażu. Twierdzili, że przedmiot nigdy nie ma koloru takiego jakim go oglądamy, ponieważ działa na niego światło oraz refleksy, które wokół się znajdują. Jako pierwsi malowali w plenerze bezpośrednio na płótnie, nie robili szkiców do malowania w atelier, jak to było poprzednio. Impresjoniści zaskakiwali żywą kolorystyką i dynamicznymi pociągnięciami pędzla, które często przedstawiały francuskie krajobrazy, malowane o różnych porach roku, dnia czy nocy tworząc cykle. Ważnym tematem były też wizerunki ludzi. W swoich pracach pokazywali mieszkańców przedmieść, miasteczek i wsi, zwykłych ludzi przy codziennych czynnościach, malowali tancerki, chłopów, eleganckie towarzystwo; każdy impresjonista wykreował swoje własne tematy, które go charakteryzowały; największym zaskoczeniem i oburzeniem dla elit było malowanie przez impresjonistów ludzi prostych i przyrody. Nierzadko czerpali oni też inspiracje od innych artystów od starożytności po nowoczesność, wyłączając średniowiecze. Dodatkowo artyści ci bazowali na tradycjach innych krajów m.in. z Hiszpanii, Francji czy Włoch. Ich obrazy charakteryzowała bezpośredniość i naturalność wizji, dzięki czemu nie były one trudne do odczytania.

Impresjonizm francuski można podzielić na trzy okresy: pierwszy zawiera w swoich ramach lata od 1855 do 1873 i dotyczy genezy powstania nowego ruchu oraz okresu pracowni artystów, drugi to okres właściwego impresjonizmu – lata pomiędzy 1874 a 1886 i trzeci – od 1886 roku do schyłku życia ostatnich impresjonistów i początku neoimpresjonizmu.

Datą przełomową w pierwszym okresie był rok 1855, kiedy to odbyła się w Paryżu Wystawa Powszechna. Była ona impulsem do otworzenia własnej, niezależnej – po raz pierwszy w historii w ogóle – wystawy Courbeta, którą on sam nazwał Pawilonem Realizmu. Zawierała ona jego odrzucone obrazy z Wystawy Powszechnej, uznane przez jury za zgubne dla sztuki francuskiej, gdyż nie odpowiadały kryteriom wyznaczonym przez kanony akademizmu. Był to pierwszy krok w stronę buntu przeciw Salonowi, który został następnie rozwinięty przez impresjonistów, kształcących się w tym czasie paryskich pracowniach: w atelier Antona Melbye`a studiował Camille Pissarro, który był mistrzem kompozycji. Dwa lata później dostał się do Akademii Suisse`a, gdzie poznał Paula Cèzanna i Claude`a Moneta – prekursora tego kierunku. Monet przeniósł się następnie do atelier Gleyre`a w 1861 roku, gdzie spotkał Auguste`a Renoira, Alfreda Sisley`a i Frederica Bazille`ego. Edouard Manet – uważany za przywódcę grupy – w tym czasie przebywał w pracowni Couture`a od 1849 do 1856 roku.

Pierwsza działalność artystyczna impresjonistów francuskich przypada na lata 1859-1873. Rozpoczyna ją Manet na Salonie 1859 obrazem Buveur d`absinthe; Salon 1863 przyniósł łącznie 4000 odrzuconych obrazów, co wzbudziło liczne protesty ze strony odrzuconych malarzy, w tym Maneta. Spowodowały one, że Napoleon III zdecydował się otworzyć Salon Odrzuconych z 1200 pracami 380 autorów. Przedmiotem największej kpiny, oprócz obrazu Whistlera Portret Jo, był obraz Maneta Śniadanie na trawie, które zostało uznane za wulgarne i niesmaczne pod względem tematycznym, zbyt realne i mało klasyczne. Pissarro uzyskał wtedy kilka przychylnych zdań od krytyków; na Salonie 1864 jury przyjęło dwa obrazy Maneta: Martwy Chrystus podtrzymywany przez anioły i Epizod z walk byków, dwa płótna Pissarra przedstawiające krajobraz, obraz Morisot i Renoira. Cèzanne został odrzucony. Manet został oskarżony o popełnienie pastiszu, które było słuszne, ponieważ artysta często czerpał inspirację z innych malarzy; Salon 1865 był wielkim debiutem dla Moneta a obrazy Maneta uznano zaś za propagandę pornografii i karykaturę sztuki religijnej. Jego Olimpia oburzała widzów swoją kolorystyką, która „zmieniała się” w zależności od widza, za sprawą użytych różnych odcieni bieli i światła oraz zaznaczenia gry refleksów.

Kolejne cztery lata nie przyniosły młodym impresjonistom sukcesu. Ich obrazy w większości były odrzucane przez jury Salonów. W odpowiedzi na tą sytuację Manet dwukrotnie w 1866 i 1867 roku wystawiał własne pawilony w tym raz na Wystawie Światowej wraz z Courbetem; od 1868 roku nastąpił zwrot ku impresjonizmowi. Émile Zola, pisarz i krytyk, zapowiedział powstanie nowego zgrupowania a w 1870 roku powstał pierwszy obraz Moneta La Grenouillere, który był namalowany w nowopowstałej manierze.

Lata od 1870 do 1872 były okresem wojny francusko-pruskiej, która na nowo ukształtowała impresjonistów. Część z nich brała czynny udział w walkach, część wyjechała za granice, m.in. Cèzanne uciekł przed wojną do Estaque. Pissarro, Monet, Daubigny i Sisley uciekli do Londynu, Diaz i Boudin – do Belgii. Pissarro i Monet odnaleźli się tam dzięki Durand-Ruelowi, który będąc kolekcjonerem, zbierał obrazy impresjonistów. Dodatkowo będąc w Londynie malarze ci studiowali obrazy Turnera i Constable`a; w 1870 roku zginął Bazille a w 1873 roku utworzyła się grupa malarzy, rysowników i grafików.

Okres drugi obejmuje wszystkie wystawy niezależne impresjonistów i zaczyna się w 1874 roku, kiedy to Związek Malarzy, Rzeźbiarzy i Rytników założony przez Moneta i jego przyjaciół otwiera swoją pierwszą wystawę u fotografa Nadara. Właśnie na ów wystawie znajdowało się słynne płótno Moneta Impresja. Wschód słońca. Ówcześni widzowie przyzwyczajeni do malarstwa akademickiego, przedstawiającego sceny religijne lub antyczne nie potrafili zaakceptować ulubionej przez impresjonistów tematyki wiejskiej. W satyrycznym piśmie „Charivari” Louis Leroy pogardliwie nazwał młodych malarzy „impresjonistami”, co dało to początek nowej grupie.

W roku 1876 odbyła się druga wystawa impresjonistów w galerii Durand-Ruela, nazwana Drugą Wystawą Malarstwa. Wystawiono na niej 252 prace dwudziestu malarzy; krytyk Stephena Mallarme napisał esej o tej wystawie, w którym nazwał Maneta założycielem szkoły impresjonistycznej. Malarz jednak nie uczestniczył w tej wystawie, starając się o miejsce na Salonie. Rok później wystawiono trzecia wystawę, na której impresjoniści podzielili się na dwie grupy – pierwsza, której przedstawicielem był Monet – poruszała w swych obrazach tematy związane z pejzażem wykorzystując technikę typową dla impresjonistów a druga – skupiona wokół Degasa – reprezentowała tematy miejskie malując swe obrazy inną techniką. Czwarta wystawa Niezależnych odbyła się w 1879 roku bez Renoira, Sisley`a i Cèzanne`a, którzy starali się o przyjęcie na Salon. Dołączyła natomiast do tej grupy Mary Cassatt i Gauguin. Na piątej wystawie zorganizowanej w 1880 roku malarze ponownie podzielili się. Część z nich wzięła udział na Salonie druga w wystawie. Monet, który odszedł od Niezależnych, wzbudził słowa krytyki z ust swoich przyjaciół. Otworzył on natomiast własną wystawę w lokalu „La Vie Moderne”. Piąta wystawa pokazała, że grupa zaczęła tracić swoją tożsamość i niezależność, że impresjoniści zaczęli ulegać wpływom rynkowym. Kolejne dwie wystawy ponownie pokazywały dalszy rozpad grupy artystów. Nie przyniosły one również większych korzyści. Spowodowało to, że lata 1883-1885 należały do kryzysu impresjonizmu. Malarze w tym okresie skłaniali się do indywidualizacji swoich dążeń. Ich idea o wspólnych wystawach upadła. Dodatkowo w 1883 roku umarł na gangrenę Manet. W 1884 wystawiono jego pośmiertną wystawę obrazów w École des Beaux-Arts; Monet w tym czasie wziął udział Czwartej Wystawie Międzynarodowej organizowanej przez Georgesa Petita. W 1886 roku Monet, Renoir i Pissarro zostali zaproszeni przez modernistów belgijskich Sociètè des XX do Brukseli; Morisot nakłaniała impresjonistów do wzięcia udziału w kolejnej, niezależnej wystawie, która ostatecznie odbyła się 15 maja 1886 roku na drugim piętrze Maison Dorèe. W jej przebiegu wzięło udział siedemnastu malarzy, w tym Seurata, lecz bez Moneta i Renoira. Ostateczne scalenie grupy nie nastąpiło a impulsem decydującym o rozpadzie grupy była śmierć Maneta. Malarze coraz bardziej krytykowali siebie. Nie potrafili się odnaleźć a ich płótna nie były dla nich satysfakcjonujące. Każdy próbował swoich sił w nowych stylach i technikach, dając tym samym początek nowym kierunkom: Cèzanne – kubizmowi i malarstwu abstrakcyjnemu, Gauguin – symbolizmowi a Monet stanowił podłoże dla stworzenia pointylizmu przez Seurata i abstrakcji. Rok 1886 jest równocześnie symbolem końca właściwego i czystego impresjonizmu.

Wystawy
Prace impresjonistów można znaleźć w najbardziej znanym muzeum impresjonizmu Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku. W Filadelfii, San Francisco, Waszyngtonie D.C., Los Angeles, Denver, Chicago i wielu innych miastach również znajdują się ich muzea i galerie. W Europie prace wystawiane są w Danii, Francji, Niemczech, Węgrzech, Holandii, Portugalii, Rosji, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii i Japonii. We Francji wystawy odbywają się w Honfleur, Hawrze, Lyonie, Paryżu – Musèe d`Orsay jest najprawdopodobniej najsłynniejszym muzeum impresjonistów na świecie. Również w Giverny, Nantes i Rouen, miejscach często malowanych przez artystów, znajdują się muzea.

Sylwia Niedziałek
(II rok kulturoznawstwa UMCS Lublin)

Wybrana literatura przedmiotu:

1. Guze J., Impresjoniści, Warszawa 1973.
2. Howard M., Impresjonizm, Warszawa 2004.
3. Kępiński Z., Impresjonizm, Warszawa 1982.
4. Rewald J., Historia impresjonizmu, Warszawa 1985.

--------------------------------------------------------------------------------------------
Materiał udostępniany na zasadach licencji

Creative Commons 2.5
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne
-Na tych samych warunkach 2.5 Polska

--------------------------------------------------------------------------------------------