Encyklopedia „Epistema”

Ugrupowanie poetyckie „Wspólność”

Grupa Sytuacyjna Poetów i Artystów „Wspólność” powstała w grudniu 1975 roku w Gdańsku, w momencie deprecjacji czołowych przedstawicieli pokolenia ‘68. Współtworzyli ją artyści, głównie poeci, z generacji zwanej „Nowymi Rocznikami” [1] przede wszystkim: Selim Chazbijewicz (1955-), Anna Czekanowicz (1952), Andrzej Grzyb (1952-) – jeden z pierwszych sygnatariuszy zbiorowych manifestów grupy, Zbigniew Joachimek (1950-), Jerzy H. Kamrowski (1953-), Bożena Ptak (1952-), Władysław Zawistowski (1954-), Waldemar J. Ziemnicki (1952-).

Grupa „Wspólność” była jedną z dwóch, obok Centrum Literackiego „Gremium”, które zaznaczyły się działalnością, polemikami wewnątrzpokoleniowymi i międzypokoleniowymi, programem poetyckim (chociaż poeci ze „Wspólności” dalecy byli od poetyki normatywnej). Większość innych ugrupowań w okresie 1975-1979 miała raczej charakter efemeryczny, samych zarejestrowanych studenckich grup działających w tych latach było 21. Samo ugrupowanie „Wspólność” nie przetrwało dłużej jak pięć lat, szczytowy okres polemik wewnątrzpokoleniowych przypadł na okres 1977-1978, część poetów w 1980 roku przyłączyła się do tworzenia „Solidarności” na Pomorzu [2]. Dalsza działalność, przynajmniej ta oficjalna, zakończyła się w momencie wprowadzenia stanu wojennego.

Głównym założeniem grupy była p r y w a t n o ś ć w rozumieniu jednostkowego postrzegania i przeżywania rzeczywistości, a także polifoniczność poezji. Za typowy podmiot liryczny tej grupy poetów uważa się homo privatus, który był także charakterystyczny dla znacznej rzeszy poetów generacji, do której przynależeli. Homo privatus był elementarnym wyróżnikiem wobec podmiotu lirycznego „pokolenia ‘68” homo socius. Jednak ten problem pozostaje głównie na poziomie sporów normatywnych, mniej widoczny jest natomiast na płaszczyźnie samej poetyki immanentnej.

Grupa „Wspólność” przedstawiła trzy kluczowe manifesty. Pierwszy z nich ukazał się w „Nowym Medyku” 1976, nr 7, dod. do „Młodej Sztuki” nr 9, podpisało go 11 autorów, drugi i najważniejszy przedrukowany został na łamach „Poezji” 1976, nr 9 wraz z innymi manifestami „Nowych Roczników”, podpisało go 12 autorów. Pod trzecim podpisało się już zaledwie trzech. Program ugrupowania zakładał m. in.:

1. szczególny nacisk na niezależność pojedynczej jednostki, członkowie ugrupowania deklarowali obronę każdego zniewolonego artysty,

2. kontestację wobec doktrynerstwa klasycznego literaturoznawstwa,

3. że sztuka ma być tajemnicą i młoda duchem (np. Jarosław M. Rymkiewicz uważany był za skostniałego klasyka),

4. protest przeciwko mistyfikacji rzeczywistości. Był to jeden z głównych zarzutów wobec poetów z „pokolenia ‘68”,

5. głoszenie indywidualizmu i indywidualności, artysta nie może li tylko interesować się życiem społeczeństwa (znów atak w stronę poetyki nowofalowej),

6. manifestacja otwartości, a co za tym idzie fascynacji innością w sztuce, mile widziany w grupie był każdy artysty. Dzisiaj określilibyśmy taką deklarację jako zinterdycyplinowanie sztuki,

7. podkreślenie, że grupa jest formacją p r z y j a c i e l s k ą, bowiem nic tak nie łączy ludzi jak przyjaźń i wzajemne zaufanie.

Niemniej manifestowane przez grupę założenia były stosunkowo ogólnikowe, co też stało się głównym celem krytyków, w ten sposób pominięto wiersze poetów, gdzie w różny sposób realizowane były poszczególne postulaty. Najbardziej klarownym okazał się być „sprywatyzowany” podmiot liryczny, będący po części próbą wyrażenia tożsamości, co zauważyć można w tytułach tomików, arkuszy poetyckich: Anna Czekanowicz Więzienie jest tylko we mnie (1978); Zbigniew Joachimiak Mam do powiedzenia (1978), Ja sobowtór (1984); Bożena Ptak Z krawędzi mojego księżyca (1980); Władysław Zawistowski Czyli ja (1976). widoczne jest to również w samych wierszach:

Oto moje ja
współbrzmiące
z naturą czasem powietrza
chleba i potu
moje ja
istniejące
w M-3
Selim Chazbijewicz, Ars poetica [3]

Interesujący jest również fakt, że poeci z grupy „Wspólność” nie stworzyli jakiegoś osobnego almanachu swoich wierszy, weszli natomiast wspólnie z innymi poetami z Pomorza do almanachu: Nowy transport posągów. Wiersze młodych poetów gdańskich (1977). Faktem pozostaje, że grupa „Wspólność” na krótki okres 1975-1980 była jedną z silniejszych formacji literackich tworzącego się na Pomorzu dużego ośrodka kulturalnego i jedynym tak mocno sprecyzowanym poetycko.

Dzisiaj zarówno o ugrupowaniu, jak i o pojedynczych artystach poza ośrodkiem gdańskim nie mówi i nie pisze się wcale.

Tomasz Majdosz

Przypisy:

[1] Samo określenie budzi do dzisiaj wiele kontrowersji. W latach siedemdziesiątych tę generacje nazywano m. in. „pokolenie na wysoki połysk” (Jan Kurowicki, „Poezja” 1976, nr 9), „pokolenie drewnopodobne” (Andrzej Tchórzewski, „Poezja” 1979, nr 3). W roku 1978 na łamach gdańskiego „Punktu”, nr 2 zarejestrowano dyskusję z udziałem prof. Marii Janion pt. Nowa Prywatność, gdzie nazwa ta odnosiła się do ówczesnych młodych poetów. Ponadto jeden z czołowych badaczy tej generacji Andrzej K. Waśkiewicz definiuje ich jako „pokolenie, które wstępuje” (zob. Pokolenie, które wstępuje 1975-1980. Antologia, wybór, opr. i red. Jerzy Leszin-Koperski, Andrzej K. Waśkiewicz, Warszawa 1981). Ten sam badacz nazywa młodych poetów również „nowymi rocznikami” (zob. A. K. Waśkiewicz, Ósma dekada. O świadomości poetyckiej „nowych roczników”, Wrocław 1982). W późniejszych latach sprawa terminologii skomplikowała się jeszcze bardziej, o czym pisał Edward Balcerzan (Poezja jako samopoczucie (pokolenie ‘76), „Teksty Drugie 1990, nr 1, przyp. 4). Natomiast Leszek Szaruga pisze o „pokoleniu 50” (Walka o godność. Poezja polska w latach 1939-1988. Zarys głównych problemów, Wrocław 1993). Przykładów z nazewnictwem można mnożyć, pozostaje do dzisiaj także kwestią otwartą ustalenie czy poeci urodzeni w latach 1950-1955 są pokoleniem literackim, o czym z kolei traktuje przygotowywana przeze mnie dysertacja Ucieczki do i od codzienności. Studium o „młodej” literaturze polskiej 1967-1980.

[2] Zob. 12 nr „Punktu” Almanach gdańskich środowisk twórczych, Gdańsk 1980.

[3] S. Chazbijewicz, Wejście w baśń, Olsztyn 1978, s.46.

Wybrana literatura przedmiotu:

Stefan Chwin, Czym była, czym mogła być „nowa prywatność”, [w:] Stefan Chwin, Stanisław Rosiek, Bez autorytetu, Gdańsk 1981.

Roman Chojnacki, Od „mówienia wprost” do „nowej prywatności”. O poezji lat siedemdziesiątych, Warszawa 1984.

Stanisław Rosiek, „Poniżej” pokolenia, „Student” 1980, nr 17.

Andrzej K. Waśkiewicz, Fenomen gdańskich. Pięć szkiców o instytucjach młodej literatury lat siedemdziesiątych, Gdańsk 2002.

Andrzej K. Waśkiewicz, Ósma dekada. O świadomości poetyckiej „nowych roczników”, Wrocław 1982.

Andrzej K. Waśkiewicz, U schyłku dekad, [w:] Almanach ruchu kulturalnego i artystycznego SZSP 1977-1980, redakcja Jerzy Leszin-Koperski, Zbigniew Sawicki, Andrzeja K. Waśkiewicz.

——————————————————————————————–
Materiał udostępniany na zasadach licencji
Creative Commons 2.5 Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne
——————————————————————————————–