Dariusz P. Kała

SĄDOWNICTWO POLUBOWNE W OKRESIE OD DRUGIEJ DO TRZECIEJ RZECZPOSPOLITEJ

Wstęp

Analizując zagadnienie wyrażone w temacie należy w pierwszej kolejności rozpocząć od zagadnień polityczno-historycznych i społeczno-gospodarczych. Stanowią one nieodłączny kontekst dla podjętego problemu. Wynika to z faktu, że problematyka pracy dotyczy trzech okresów z najnowszej historii Polski. Okresy te różnią się od siebie przede wszystkim czasem trwania, biorąc pod uwagę także fakt, że wciąż życie społeczne toczy się w ramach III RP. O wiele większe znaczenie mają jednak odmienności wynikające z uwarunkowań politycznych, ustrojowych i gospodarczych, które miały i mają wpływ na fenomen sądownictwa polubownego. II Rzeczpospolita była państwem rodzącym się po 125 latach zniewolenia zaborczego. Nowe państwo przyjęło kształt demokratyczny i jednocześnie odbudowywało się gospodarczo. W tym czasie dochodzi do unifikacji i kodyfikacji prawa. Okres PRL to czas przemodelowania państwa i prawa w kierunku modelu autorytarnego oraz gospodarki socjalistycznej, centralnie zarządzanej. Trwająca III RP to okres przemian demokratycznych i gospodarki wolnorynkowej. Kształt, życia społeczno-politycznego w tych trzech okresach miał i ma przemożny wpływ na funkcjonowanie sądownictwa polubownego w systemie wymiaru sprawiedliwości.

Analiza fenomenu sądownictwa polubownego może przebiegać na różnych poziomach. Pierwszy z nich to tworzenie prawa odnoszącego się do arbitrażu oraz jego kolejne nowelizacje. Można tu mówić o prawie międzynarodowym odnoszącym się do arbitrażu: konwencjach czy umowach bilateralnych. Należy także wspomnieć ustawę modelową UNCITRAL. Następnie Kodeks postępowania cywilnego zawierający podstawowe regulacje odnoszące się do arbitrażu. Dalej należy wymienić szereg regulacji pozakodeksowych stwarzających możliwość polubownego rozstrzygania sporów jak choćby ustawę o nadzorze nad rynkiem finansowym. Drugi poziom to stosowanie prawa arbitrażowego w praktyce. Tutaj należy wskazać na funkcjonowanie sądów polubownych, w tym o największym i najbardziej znanym w Polsce Sądzie Arbitrażowym przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie, czy niedawno powstałym sądzie polubownym przy Komisji Nadzoru Finansowego. Upowszechnianie się praktyki polubownego rozstrzygania sporów przyczynia się także do wzrostu liczby wyspecjalizowanych prawników-praktyków, którzy oferują na rynku prawniczym obsługę w zakresie arbitrażu. Największe kancelarie w Polsce, mające największe przychody i zatrudniające najwięcej pracowników, oferują swoim klientom usługi prawnicze z zakresu arbitrażu. Kolejny poziom to doktryna prawnicza. W ostatnim czasie znacząco wzrasta liczba publikacji odnoszących się do sądownictwa polubownego oraz liczba teoretyków w sposób naukowy traktująca o sądownictwie polubownym. Wyrazem tego jest choćby powstanie w 2008 roku specjalistycznego pisma publikującego z zakresu alternatywnych metod rozstrzygania sporów tj. „ADR- Arbitraż i Mediacja”. W ciągu roku istnienia dwukrotnie zwiększyło ono swoją objętość. Sąd Arbitrażowy przy KIG od kilku lat organizuje konkurs na pracę magisterską poświęconą sądownictwu polubownemu, który cieszy się wzrastającym zainteresowaniem ze strony studentów. Należy także wspomnieć o działalności rzeszowskiego środowiska naukowego, które w tym roku organizuje już trzeci raz ogólnopolską konferencję z serii „Arbitraż i Mediacja”.

1. Okres Drugiej Rzeczpospolitej

Okres Drugiej Rzeczpospolitej to przede wszystkim czas odbudowy państwa po okresie zaborów i idący za tym procesem tworzenia oraz ujednolicania nowych regulacji prawnych. Za nim doszło do ujednolicenia i skodyfikowania przepisów procesowych, na terenie Polski obowiązywały regulacje wprowadzone przez państwa zaborcze. Regulacje dotyczące sądownictwa polubownego znajdowały się w następujących aktach prawnych: niemiecka ustawa o procedurze cywilnej(tereny byłego zaboru pruskiego), austriacka ustawa o postępowaniu sądowym w cywilnych sprawach spornych(tereny byłego zaboru austriackiego), rosyjska ustawa postępowania sądowego cywilnego(tereny byłego zaboru rosyjskiego).

W 1917 roku pracę na ujednoliceniem przepisów procesowych podjęły dwa gremia: Komisja w Warszawie pod przewodnictwem J.J. Litauera oraz Podkomisja w Krakowie pod przewodnictwem Fr. X. Friericha. Gremia te weszły w skład Komisji Kodyfikacyjnej Rzeczpospolitej Polskiej. Efektem ich prac było ogłoszenie Kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r. rozporządzenia Prezydenta RP. Po znowelizowaniu niektórych przepisów i dodaniu nowych ogłoszono jednolity tekst Kodeksu postępowania cywilnego w obwieszczeniu Ministra Sprawiedliwości z 1932 r.. W nowych przepisach regulacje dotyczące sadownictwa polubownego zawarte były w art. 8 oraz 479-507. Dotyczyły one zapisu na sąd polubowny, wyboru arbitrów, postępowania przed sądem polubownym, skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego. Należy także wspomnieć, że w okresie międzywojennym Polska przystąpiła w 1931 r. do Protokołu genewskiego o klauzulach arbitrażowych, który został podpisany w 1923 r. Natomiast nigdy Polska nie przystąpiła do Konwencji genewskiej o wykonalności zagranicznych orzeczeń arbitrażowych z 1927 r.

2. Okres PRL

Dla zobrazowania znaczenia i roli sądownictwa w okresie PRL-u, wystarczyłoby przytoczyć kilka cytatów z prac autorów z tamtego okresu i na tym poprzestać. „Unikanie sądownictwa państwowego w sprawach gospodarczych i uciekanie się przede wszystkim do sądownictwa arbitrażowego jest drugim zasadniczym rysem charakterystycznym życia prawnego w krajach kapitalistycznych zwłaszcza w obecnej – imperialistycznej formie rozwoju kapitalizmu.”[1]. „Właściwa jego rola obecna [arbitrażu- D.K] zaczyna się dopiero z przejściem kapitalizmu w ostatnią fazę-imperializmu.(…) w tej epoce dopiero staje się arbitraż cechą strukturalną ustroju(…)[2]. „W dążeniu do ukrycia swego pasożytnictwa monopole muszą unikać publicznego forum. W dążeniu do utrzymania swej hegemonii muszą dążyć do tego, by spory mogły być rozstrzygane przez sędziów odpowiednio dobranych, szybko i dyskretnie. Nie ulega wątpliwości, że w tym leży najgłębsza przyczyna rozkwitu arbitrażu kapitalistycznego.”[3].

Wypowiedzi te ukazują stosunek ówczesnych włodarzy państwa i animatorów życia społecznego do arbitrażu. Był on traktowany jako jeden z filarów kapitalizmu, czyli systemu wrogiego i zwalczanego przez komunistycznych wizjonerów i ideologów. Arbitraż miał ułatwiać kapitalistom poszerzanie i umacnianie ich monopolistycznych interesów. W związku z tym zupełnie nie pasował do socjalistycznej wizji społeczeństwa i gospodarki.

Budowa państwa w oparciu o socjalistyczne ideały nie sprzyjała więc rozwojowi sądownictwa polubownego. Jego rola została sprowadzona do minimum. Starano się wypracować takie formy arbitrażu, które nie miałyby wiele wspólnego z kapitalizmem, a jednocześnie wpisywały się w ustrój socjalistyczny.

W PRL-u utrzymywały się dwie formy arbitrażu: arbitraż dla handlu zagranicznego oraz Państwowy Arbitraż Gospodarczy. Istnienie pierwszej z nich związane było z okolicznością, że państwa socjalistyczne pomimo separacji od państw kapitalistycznych oraz jednoczesnej konkurencji z nimi, musiały w pewnym zakresie utrzymywać z nimi kontakty gospodarcze i handlowe. W państwach kapitalistycznych, polubowne rozstrzyganie sporów jest nieodłącznie związane z handlem międzynarodowym. Tak więc państwa socjalistyczne chcąc prowadzić wymianę handlową ze światem kapitalistycznym, musiały zdecydować się na polubowne rozstrzyganie sporów w zakresie handlu międzynarodowego. W tym celu władze PRL-u powołały dekretem z dnia 28.09.1949 r. Polską Izbę Handlu Zagranicznego. Przy tejże izbie powołano Kolegium Arbitrów. Liczyło ono nie mniej niż 50 arbitrów i co trzy lata wybierało ze swojego grona przewodniczącego, zastępców i sekretarzy. W roku 1973 stanowisko przewodniczącego objął prof. Jerzy Jakubowski, który jest patronem konkursu, który współcześnie odbywa się przy Sądzie Arbitrażowym przy Krajowej Izbie Gospodarczej. W 1990 r. nowopowstała Krajowa Izba Gospodarcza przejęła od Polskiej Izby Handlu Zagranicznego Kolegium Arbitrów przekształcając je w Sąd Arbitrażowy, który jest obecnie największym stałym sądem polubownym w Polsce i corocznie rozpoznaje ok. 500 spraw[4].

Drugą formą arbitrażu w PRL-u był tzw. Państwowy Arbitraż Gospodarczy. Przestał on istnieć w Polsce z początkiem lat 90-tych wraz z socjalistycznym systemem gospodarki. Jego rola sprowadzała się do rozstrzygania sporów majątkowych o charakterze cywilno-prawnym między tzw. podmiotami gospodarki uspołecznionej. Zasadniczym jego zadaniem było zapewnienie dyscypliny wykonywania narodowych planów gospodarczych, przestrzeganie i ugruntowanie zasad rozrachunku gospodarczego oraz zabezpieczenie wykonywania umów. Stanowił on niezależny od administracyjnych organów kontroli, sposób nadzorowania gospodarki planowej i zapewnienia jej właściwego funkcjonowania. Strony sporu rozstrzyganego przez tenże arbitraż pozostawały elementami jednego systemu gospodarczego, któremu arbitraż miał zapewnić jak najlepsze funkcjonowanie. Należy także wspomnieć, że w 1962 r. polska przystąpiła do Konwencji nowojorskiej z 1958 r. o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych.

3. Okres Trzeciej Rzeczpospolitej

Dla poniższych rozważań zasadne jest ustalenie ram czasowych dla okresu uznawanego powszechnie za Trzecią Rzeczpospolitą. O ile nie ma problemu z określeniem daty zamykającej tego okresu, to sporne może być przyjęcie jakieś daty wyznaczającej początek. Daty zamykającej jako tako nie ma gdyż powszechnie uważa się, że Trzecia Rzeczpospolita wciąż trwa[5]. Nie rozstrzygając zagadnienia początku tego okresu, w ramach niniejszego opracowania, dla jego potrzeb, przyjmuję dzień 4 VI czerwca 1989 r., czyli dzień wyborów czerwcowych jako początek III RP.

Najogólniej można stwierdzić, że okres III RP to czas pomyślny i przychylny dla funkcjonowania i rozwoju sądownictwa polubownego, a także innych tzw. alternatywnych metod rozstrzygania sporów. Wynika to najogólniej mówiąc ze zmian ustrojowych i gospodarczych jakie dokonały się w ostatnich latach w Polsce. Jak wiadomo w systemie demokratycznym oraz gospodarce wolnorynkowej, mówiąc w dużym uproszczeniu, podkreśla się znaczenie autonomii i wolności jednostki we wspólnocie państwowej i społecznej. Taka aksjologia nieuchronnie znajduje przełożenie na charakter postępowania cywilnego, szczególnie w zasadzie dyspozycyjności i kontradyktoryjności. Odzwierciedla się ona także w podkreśleniu znaczenia polubownego rozstrzygania sporów. Strony mając na uwadze znaczenie czasu i kosztów w obrocie gospodarczym dążą do odformalizowania rozstrzygania sporu i jak najszybszego i najprostszego jego zakończenia.

Z najistotniejszych faktów dotyczących sądownictwa polubownego w tym okresie należy wspomnieć o pracach nowelizacyjnych. W pierwszej połowie lat 90-tych podjęto pierwszą próbę znowelizowania regulacji dotyczących arbitrażu. Jednak prace grupy roboczej w ramach Komisji do spraw reformy prawa cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości prowadzone pod przewodnictwem prof. dr hab. Sławomira Dalki nie przyniosły zamierzonych efektów. Fiaskiem zakończyła się kolejna próba, tym razem Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, przygotowania odrębnej od Kodeksu postępowania cywilnego ustawy o międzynarodowym arbitrażu handlowym wzorowanej na prawie modelowym UNCITRAL. Sukcesem zakończyła się natomiast trzyletnia praca zespołu problemowego pod przewodnictwem prof. dr hab. Feliksa Zedlera w ramach Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego. Jej efektem było uchwalenie przez Sejm RP w dniu 28 lipca 2005 r. nowelizacji K.p.c., która wzorowana była na prawie modelowym UNCITRAL. Nowe regulacje mają charakter uniwersalny i dotyczą zarówno arbitrażu krajowego i międzynarodowego. Liczba przepisów została zwiększona z 21(art. 695-715 dawnego K.p.c.) do 64(art. 1154-1217 obecnego K.p.c.). Obecne regulacje zostały umiejscowione w odrębnej V części K.p.c. . Od roku 1989 uchwalono szereg ustaw, które umożliwiają rozstrzyganie sporów z danej dziedziny życia społecznego w drodze postępowania arbitrażowego. Należy tu wymienić ustawy o: izbach lekarskich, zawodzie lekarza weterynarii i izbach lekarsko-weterynaryjnych, izbach aptekarskich, samorządzie pielęgniarek i położnych, prawo bankowe, samorządach zawodowych architektów, inżynierów budownictwa oraz urbanistów, Inspekcji Handlowej, diagnostyce laboratoryjnej, elektronicznych instrumentach płatniczych, Prawo telekomunikacyjne, sporcie kwalifikowanym, nadzorze nad rynkiem finansowym.

Rozwój prawa dotyczącego sądownictwa polubownego zaowocował także rozwojem sądów polubownych. Należy tu wymienić sądy polubowne: przy Związku Baków Polskich w Warszawie, ds. Domen Internetowych przy Polskiej Izbie Informatyki i Telekomunikacji w Warszawie, przy Komisji Nadzoru Finansowego w Warszawie, przy Rzeczniku ubezpieczonych, Konsumenckie przy Wojewódzkich Inspektoratach Inspekcji Handlowej. Największym stałym sądem polubownym pozostaje wciąż Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie.

Dariusz P. Kała

student IV roku prawa

Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

LITERATURA:

Biały A., Zarys historii sądownictwa polubownego do 1939 r., w: J. Olszewski(red.), Sądy polubowne i mediacja, Warszawa 2008.

Bieniak M., Sądownictwo polubowne w polskim procesie cywilnym od kodeksu postępowania cywilnego z 1930/1932 r. do czasów dzisiejszych, „Palestra” 2008, nr 7-8, s. 130-146.

Błaszczak Ł., Ludwik M., Sądownictwo polubowne(arbitraż), Warszawa 2007.

Buczkowski S. , Rola arbitrażu w gospodarce socjalistycznej, AUMCS. Sectio G, Lublin 1954, vol. I, 4, s. 209-258.

Ereciński T., Weitz K., Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008.

---