Paweł Jednacz
Z POGRANICZA PSYCHOLOGII I HISTORII
Recenzja z książki Macieja Dymkowskiego Wprowadzenie do psychologii historycznej
Wyd. GWP Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2003, s. 176.[1]

Abstract
The introduction to historical psychology by Maciej Dymkowski.

The author of this review introduces the newest book by Maciej Dymkowski. The work presents historical psychology, a new scientific discipline in Poland. Dymkowski’s book is only an introduction to historical psychology, only outlining its more important accomplishments and indicating dilemmas that characterize it. It can be used as a textbook of historical psychology, at least until a new dissertation arises which will show both achievements and research tasks and methods in a fuller and more wide-raging way. Dymkowski shows just the necessity for historians to look into psychological knowledge and also shows benefits for psychologists stemming from researching historical materials. The book is addressed, before all, to historians and psychologists, including students of both sciences. The reader will meet the critics of psychohistory (referring to Freud’s psychoanalysis and related conceptions) and the recommendation of experimental orientation. Historical psychology understood in this way will be presented in this book.

Profesor Maciej Dymkowski [2] jest autorem bądź współautorem ponad czterdziestu publikacji, w tym kilku książek [3]. Wśród rozległych i ewoluujących zainteresowań naukowych profesora (obejmują one, oprócz psychologii społecznej i osobowości, również niektóre zagadnienia psychologii zarządzania) można odnaleźć też zagadnienia o roli deformacji poznawczych zarówno w myśleniu historyka, jak i w regulacji zachowań masowych, ukierunkowujących proces historyczny. Ostatnio Dymkowski interesuje się zagadnieniem wykorzystywania psychologii w poznaniu historycznym.

Maciej Dymkowski pragnie zachęcić do owocnej współpracy dziejopisów z psychologami; współpracy w ramach powstającej kognitywnej psychologii historycznej, chce aby jego książka stanowiła punkt wyjścia do (w przyszłości) głębszego skonceptualizowania psychologii historycznej. Swoje wywody ilustruje przykładami w świetle przywoływanych w książce ustaleń współczesnej psychologii. Omawiana książka jest interesującą lekturą dla historyków oraz entuzjastów i studentów psychologii, historii, nauk społecznych.

Nie ma co do tego wątpliwości, że prawdziwa psychologia historyczna stanie się możliwa dopiero na podstawie wyraźnego porozumienia między psychologiem a historykiem [4]. Słowa wypowiedziane niegdyś przez Lucienia Febvre mogłyby stanowić motto książki Wprowadzenie do psychologii historycznej Macieja Dymkowskiego. Autor prezentuje nową (w polskiej literaturze psychologicznej i historycznej) dziedzinę – psychologię historyczną. Dzieło ma przybliżyć wzajemne relacje między tak odmiennymi naukami jak psychologia i historia, zachęcić badaczy obu nauk do ściślejszej współpracy. O pożytkach płynących z kooperacji obu dyscyplin, tak dla historyków jak i psychologów mówią rozdziały pracy Dymkowskiego.

„Prześledzenie zmieniających się relacji między tymi naukami w perspektywie całego rozwoju każdej z nich wymagałoby napisania innej, znacznie obszerniejszej książki” (s. 11) , toteż autor ogniskuje swoją wypowiedź głównie wokół obecnych kontaktów obu nauk.

W rozdziale pierwszym autor apeluje do historyków, aby „zlikwidować lub przynajmniej zredukować szkodliwe wobec psychologii uprzedzenia. Zdjąć z niej odium nauki mało przydatnej w poznaniu historycznym” (s. 17). Dymkowski przedstawia tu charakterystykę oraz zarys problematyki psychologii historycznej, jej zadania badawcze oraz stosunki z historią i dziedzinami psychologii. Profesor omówił w tym miejscu także rozwój kierunku często utożsamianego z psychologią historyczną – psychohistorię [5]. Dymkowski dochodzi do wniosku, że „zdominowana przez koncepcję psychodynamiczną w tym zwłaszcza Freudowską psychoanalizę, psychohistoria powinna zostać zastąpiona przez psychologię historyczną, która może z korzyścią dla siebie nawiązywać do niektórych (ale tylko niektórych!) osiągnięć psychoanalizy”.

W podrozdziale Raczej cienie niż blaski tradycyjnej psychohistorii autor twierdzi, iż psychohistoryk nie ma, tak jak psychoanalityk bezpośredniego kontaktu „tu i teraz” z człowiekiem, któremu stawia diagnozę. Jest to jeden z najczęściej przytaczanych argumentów negujących podejście psychohistoryczne. Jednak zdaniem T. Pawelca, psychohistorycy posiłkujący się psychoanalizą, nie chcą nikogo leczyć, chodzi im tylko o osiągnięcie zrozumienia działań ludzkich i ich motywów, a przez to zrozumieć proces dziejowy (zob. T. Pawelec, Psyche i Klio, Historia w oczach psychohistoryków, s.12). Nie cały dorobek Freuda został przez Dymkowskiego zakwestionowany, jednak autor sugeruje, iż historyk chcący posiłkować się wiedzą psychologiczną powinien raczej korzystać „z ustaleń innych tradycji psychologii, w tym głównie jej poznawczego nurtu”(s. 25). Odwołująca się do tego nurtu psychologia historyczna, wprawdzie nie ukształtowała się jeszcze jako dojrzała dyscyplina, ale Dymkowski pokłada nadzieje, że niedługo sfinalizuje się ten proces. Wówczas powinna zastąpić psychohistorię. Zniecierpliwiony tym stanem rzeczy dziejopis może na razie korzystać (w celu wyjaśniania zjawisk i procesów historycznych) z różnych teorii dyscyplin szczegółowych, np.: psychologii międzykulturowej, ekonomicznej, politycznej, organizacji i zarządzania czy ekologicznej. „Psychologia ogólna – mówi Dymkowski – i w szczególności psychologia podejmowania decyzji tak indywidualnych, jak i grupowych oraz psychologia społeczna, zwłaszcza jej osiągnięcia w zakresie poznawania prawidłowości kształtowania się struktury i dynamiki wiedzy społecznej, mogą być wielce przydatne w procesie badawczym”. Z ustaleń teorii wymienionych dyscyplin korzysta psychologia historyczna.

Rozdział drugi, skierowany głównie do psychologów, przedstawia zdania badawcze psychologii historycznej wobec jej nauki macierzystej. „Ich realizacja winna przybliżyć dookreślenie historycznej ogólności, czyli zakresu obowiązywania pojęć i teorii, zwłaszcza tych, które powstały i nadal powstają na gruncie psychologii społecznej”(s. 7). Dymkowski zachęca psychologów do sięgania po materiały historyczne w procesie realizacji swoich zadań badawczych. Aby rzetelniej zobrazować zagadnienie Dymkowski daje za przykład: niestałość odbioru świata przez człowieka na przestrzeni dziejów oraz w ówczesnych kulturach indywidualistycznych i kolektywistycznych.

Trzeci rozdział traktuje o wyjaśnianiu przyczynowym. Autor zachęca historyków (w procesie przyczynowego wyjaśniania zdarzeń czy procesów, które wystąpiły w przeszłości) aby zapoznali się z dorobkiem C. Hempla. Jednakże model (dedukcyjno-nomologiczny) autor uważa za „słabszy”, rekomendując indukcyjny model probabilistyczny, który zresztą ma pewne cech wspólne z wymienionym wcześniej. W rozdziale tym naszkicowano także zadania psychologii historycznej, traktowanej jako naukę posiłkującą historię. Jej celem jest dostarczanie pojęć i teorii przydatnych w czynnościach wyjaśniania. Zostały one zobrazowane na przykładach historycznych.

Dla głębszego zrozumienia prezentowanego tu wyjaśniania przyczynowego, autor przedstawił typowy schemat, odwołując się do teorii psychologii społecznej (rozbieżnych czynników statusu). Dylematy, które się pojawiają w momencie przyczynowego wyjaśniania, autor zilustrował posługując się casusem wojen krzyżowych w średniowieczu. Z pozycji psychologa historycznego oszacował wpływ niektórych czynników psychologicznych, zwłaszcza deformacji myślenia i przekonań krzyżowców, na ich zachowania. W ten sposób odwołując się zwłaszcza do teorii dysonansu poznawczego, naszkicował wpływ zbioru „mentalnych” przyczyn wypraw krzyżowych.

Autor przestrzega historyków przed przesadnym psychologizmem. Nadmierne i nieuprawnione odwoływanie się do teorii może skierować badania w niewłaściwym kierunku. Dymkowski dostarcza kilka przykładów takiego nieumiarkowanego posiłkowania się teoriami psychologicznymi.

Wspomaganie poznania historycznego przez odwołania do wiedzy psychologicznej może być realizowane również we wcześniejszych fazach tego poznania (o wyjaśnianiu przyczynowym była mowa wyżej), np. przy ustalaniu wiarygodności źródła. W rozdziale czwartym Dymkowski podjął problem interpretacji źródeł historycznych. Według autora, w tej fazie poznania historycznego, dziejopis może a nieraz powinien posiłkować się ustaleniami psychologicznymi, by np. dowiedzieć się na temat osobowości a zwłaszcza mentalności autorów źródeł. Potrzeba ta uwidacznia się zwłaszcza przy pisaniu biografii. Autor zademonstrował to na przykładzie kilku biografii Hitlera i Stalina.

Piąty rozdział traktuje o podmiotowych uwarunkowaniach aktywności poznawczej historyka – w szczególności zaś o wybranych psychologicznych uwarunkowaniach skrzywień i deformacji poznania historycznego, które mogą zdaniem autora mieć szczególnie szkodliwy wpływ na badanie historyczne. Według Dymkowskiego złudzenia żywione są zarówno przez historyków, jak i przez uczestników historii. Wielu historyków wychodzi (nadal z błędnego założenia), iż badanie historyczne może osiągnąć status obiektywnego. Autor zwraca uwagę, że w procesie konstruowania wiedzy ogromne znaczenie mają (oprócz czynników naukowych i pozanaukowych) czynniki psychologiczne, takie jak: osobowość historyka i jego podświadomość.

Psychologia historyczna w przyszłości ma szansę się stać płaszczyzną dla owocnej współpracy między psychologią a historią. Jej przyszłe losy rysują się w symbiozie z poznawczym nurtem psychologii. Poczekajmy więc na efekty owej współpracy.

Przypisy:

[1] „Historyka. Studia Metodologiczne”, T. XXXV, s. 166-170.

[2] jest pracownikiem Instytut Psychologii Uniwersytetu Opolskiego oraz w Dolnośląskiej Szkole Wyższej Edukacji we Wrocławiu.

[3] Najważniejsze książki w jego dorobku to: Poznanie siebie: umotywowane sprawdziany samowiedzy (1993), Samowiedza w okowach przywdziewanych masek (1996), oraz Między psychologią a historią. O roli złudzeń w dziejach (2000).

[4] Andrzej F. Grabski, Dzieje historiografii, Poznań 2003, s. 796.

[5] Obszerniejsze informacje o psychohistorii przynoszą prace: A. F. Grabski, Kształty psychohistorii, Łódź 1985, Psyche i Klio. Historia w oczach psychohistoryków. Wybór i red. T. Pawelec, Lublin 2002, oraz T. Pawelec, Dzieje i nieświadomość. Założenia teoretyczne i praktyka badawcza psychohistorii, Katowice 2004.

——————————————————————————————–
Materiał udostępniany na zasadach licencji

Creative Commons 2.5
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne
-Na tych samych warunkach 2.5 Polska
——————————————————————————————–