Milena Gucma

„Wychowanie.Pojęcia- procesy -  konteksty. Interdyscyplinarne  ujęcie”. Pod redakcją Marii Dudzikowej i Marii Czerepaniak-Walczak. Tom 4 – 455 stron, Gdańskie Wydawnictwo Pedagogiczne, Gdańsk 2007 -  RECENZJA

„Wychowanie. Pojęcia – procesy – konteksty. Interdyscyplinarne ujęcie” to już w tej chwili czterotomowy zbiór esejów pod redakcją prof. zw. dr hab. Marii Dudzikowej z Uniwersytetu A. Mickiewicza w Poznaniu oraz prof. zw. dr hab. Marii Czerepaniak-Walczak z Uniwersytetu Szczecińskiego.

Zainteresowania M. Dudzikowej skupiają się na systemie edukacyjnym, tzn. wokół szkoły jako podmiotu szeregu zmian, szkoły jako miejscu rozwoju ucznia, życia codziennego w szkole, a także autokreacji, wychowania i enkulturacji. Z kolei zainteresowania badawcze M. Czerepaniak-Walczak dotyczą pedagogiki emancypacyjnej i pedeutologii, a także poszanowania praw dziecka.

Należy także zwrócić szczególną uwagę na fakt, iż trzy pierwsze tomy „Wychowania” otrzymały „Nagrodę Edukacji XXI”, która honoruje wartości edukacyjno-poznawcze i poziom edytorski.

Trzy poprzednie tomy skupione były na istocie wychowywania oraz na celach jakie chcemy osiągnąć. Podjęta została w nich próba odpowiedzi na takie pytania jak: Czym jest wychowanie?, Czy jest ono w ogóle możliwe w dzisiejszych czasach?, Jakie metody powinny być zastosowane podczas procesu wychowania?, Kim i jaki jest potencjalny wychowanek lub jaki też powinien być? itd.

Tom 4 jest kontynuacją poprzednich trzech tomów odnoszących się do wychowania w interdyscyplinarnym ujęciu. Ta część zawiera 16 esejów dotyczących wychowania. Ponownie autorzy próbują sprostać wyzwaniom i starają się odpowiedzieć na kilka istotnych pytań związanych z byciem obywatelem i patriotą we współczesnym świecie. W części tej szkoła jest ukazana jako miejsce, w którym uczeń może doświadczyć takich kategorii jak patriotyzm i obywatelskość.

Czytelnik tej części zostaje zaznajomiony z różnymi sposobami wychowywania, ale jednocześnie ma okazję, by dokonać refleksji nad własnym podejściem i punktem widzenia dotyczącej tej kwestii.

Autorami tej części są przedstawiciele różnych dziedzin naukowych, co pozwala na odkrywanie ciekawych kategorii, które powinny stać się przedmiotem refleksji edukacyjnej, wychodzącej poza granice tradycyjnego podejścia do wychowania. Specjaliści różnych dziedzin naukowych podkreślają siłę i zakres oddziaływania nowych miejsc i mechanizmów wychowywania, które nie są stereotypowe i uproszczone. Prezentacja różnorodnych punktów widzenia pozwala na postrzeganie wychowywania z różnych perspektyw, nie tylko pedagogicznych. Czytelnik ma także możliwość zrozumienia idei wychowania każdego z autorów i może go skonfrontować ze swoim własnym podejściem do wychowania.

Autorzy mają nadzieję, że ich opinie i refleksje na temat wychowania zebrane w jednym miejscu ułatwią rozważania nad tak specyficznym i skomplikowanym procesem jakim jest wychowywanie. Przeciwstawiają się oni też jednowymiarowemu myśleniu na temat rozwoju jednostki oraz przeciw takiemu postrzeganiu świata, które ogranicza własne horyzonty i utrudnia tym samym samodzielne podejmowanie decyzji. Teksty poszczególnych autorów mogą stanowić inspirację, a nawet i źródło krytycznej refleksji dla pedagogów, innych specjalistów nauk społecznych, a także studentów.

System edukacyjny znajduje się obecnie w kryzysie dlatego właśnie intencją redaktorek było przysporzenie pewnych idei na możliwości odnowienia i polepszenia tego systemu. Idee dotyczące wychowywania zazwyczaj są spowodowane bieżącą sytuacją danego kraju. Wzrost niebezpieczeństwa i brak publicznej uwagi w tych kwestiach są jednym z największych problemów naszych czasów.

Niestety wychowanie obywatelskie i patriotyczne  staje się coraz mniej ważne, a przecież jest potrzeba by poszerzyć konteksty dotyczące zmian społecznych, ekonomicznych i politycznych. To właśnie te konteksty są tłem dla debaty o wychowaniu i to właśnie one pomagają odróżnić wychowanie od moralizatorstwa. Celem esejów, napisanych przez pedagogów, psychologów, socjologów, historyków, zarówno teoretyków jak i praktyków, jest zaprezentowanie kwestii wychowania ku demokracji i poprzez demokracje. Demokracja to bardzo ważny termin, który znaczy zarówno patriotyzm jak i obywatelstwo. Manipulacja owymi procesami spowodowana politycznymi lub innymi bieżącymi problemami zagraża procesowi edukacji ku demokracji.

Kwestia wychowania – szereg dyskusji na temat koncepcji i warunków wychowywania są najbardziej widoczne podczas politycznych przemian. Politycy są twórcami dziedzin związanych z życiem społecznym i bardzo często jest to zadaniem polityków, by przekonać ludzi, że tak zwane właściwe wychowanie jest w stanie naprawić „zepsuty” świat. Oni mają do zaoferowania proste i bezpieczne rozwiązania dzięki dostarczeniu gotowych recept na właściwe wychowanie. Wadą jest jednak to, że wiele z tych recept to przykłady manipulacji, a co więcej są  przykładem mitu uniwersalności, co znaczy, że są lekiem na wszystko, na wszelakie trudności związane z wychowaniem. Jest to dość niebezpieczne ponieważ podejście tego typu jest głęboko zakorzenione w przeszłości z wielką afirmacją tego co było w przeszłości. W konsekwencji takie podejście może jedynie generować nowe zagrożenia. Prof. zw. dr hab. Henryk Samsonowicz w swoim eseju zatytułowanym  „O niebezpieczeństwie manipulacji pamięcią” poświęcił wiele uwagi takim właśnie zagrożeniom. Prof. zw. dr hab. Marcin Kula w „Nieznośny ciężar kompleksów. Uwagi o wychowaniu patriotycznym z przeszłością w tle” wierzy, że patriotyzm jest spontanicznym i naturalnym fenomenem. Prof. dr hab. Krystyna Skarżyńska podkreśla, że istnieją różne rodzaje patriotyzmu, które zaprezentowała w swoim eseju „Rodzaje patriotyzmu. Czy i jak osobiste doświadczenia oraz wychowanie różnicują postawy narodowe?” Z kolei prof. zw. dr hab. Anna Przecławska przedstawia swoje refleksje nad tym jak patriotyzm jest rozumiany przez młodych ludzi.

Słowo obywatel jest bardzo modnym słowem w obecnych czasach i w różnych systemach politycznych, co jest poruszone przez prof. dr hab. Eugenię Potulicką. Następnie, prof. zw. dr hab.  Piotr Gliński pisze o potrzebie partycypacji studentów w demokracji. Prof. zw. dr hab. Maria Dudzikowa w swoim eseju opisuje rozwój społecznego kapitału w szkole, który nie jest zbyt optymistyczny. Prof. zw. dr hab. Maria Czerepaniak-Walczak poddaje motto „Nie myśl, bądź posłuszny” uważnej rozwadze. Zauważa, że postępowanie według tego motta jest bardzo żywe w szkołach, a przecież nie można wychować odważnego i odpowiedzialnego obywatela podążając za tymi słowami. Temat ten jest kontynuowany przez dr hab. Marka Andrzejewskiego. Oczywiście wszyscy autorzy zwracają uwagę na to, że szkoła nie jest jedynym czynnikiem wpływającym na kształtowanie obywatelstwa i proces wychowywania. Media i inne pozarządowe organizacje także są za to odpowiedzialne. Wszystkie te kwestie są zilustrowane przez prof. zw. dr hab. Bogusława Śliwerskiego i mgr
Włodzimierza Paszyńskiego.

Dalsze eseje są poświęcone kwestii doświadczania demokracji w szkole. Rozważają one to, czy jest ono w ogóle możliwe w szkole. Wskazują także na konieczność wyrównania szans dla dziewcząt i chłopców w szkole. Równe szanse pozwalają na bycie dumnym ze swych własnych osiągnięć, a także pozwalają nam mieć szacunek dla siebie. Takie traktowanie wymaga zmian naszego konwencjonalnego myślenia. Pomimo, że system edukacyjny przechodził reformy to zasady demokratycznego wychowywania w szkole ciągle nie są uznawane przez większość ludzi, którzy są zawładnięci stereotypami. Taka sytuacja została zaprezentowana szczegółowo w eseju dr hab. Marty Zahorskiej. Dr Krystyna Starczewska, w eseju „Czy możliwa jest szkoła demokratyczna? Z doświadczeń praktyka”, jako dyrektorka szkoły wskazuje na trudności i pozytywne efekty demokratycznej szkoły w porównaniu z systemem autorytarnym. Dr Lucyna Kopciewicz rozwija kwestię równości praw dla obu płci. W jej tekście „Grzeczne dziewczynki, niegrzeczni chłopcy – wytwarzanie różnic rodzajowych w dydaktyczno-wychowawczej pracy szkoły” – wskazuje ona na konsekwencje takiego rodzaju traktowania w życiu społecznym.

Bogactwo jest także jednym z kryteriów podziału społecznego i demokracji jako sposobów na wychowanie. „Nie masz kasy, jesteś nikim. O pogłębianiu nierówności przez szkołę” oraz „Lepiej urodzeni – lepiej kształceni” to eseje napisane przez prof. dr hab. Elżbietę Tarkowską i dr hab., prof. APS Barbarę Smolińską -Theiss.

W tomie 4 zostało podjętych wiele kwestii dotyczących demokratycznego wychowywania, co wskazuje na złożoność tego problemu. Jest on omawiany przez ludzi posiadających różne zainteresowania i zajmujących się różnymi dziedzinami naukowymi, takimi jak psychologia, socjologia, historia, prawo, pedagogika itd. Poruszane kwestie mogą udzielić pewnych wskazówek lub pobudzić nas do dalszych poszukiwań. Niemniej jednak wszystkie one widzą niebezpieczeństwo i braki w polskich szkołach i w wychowywaniu. Z jednej strony szkoły mają przygotować młodych ludzi do codziennego życia w społeczeństwie, ale  z drugiej strony trzymają ich z daleka od takiego życia. Redaktorki podkreślają, że taka szkoła nie tylko chroni uczniów przed „prawdziwym życiem”, ale co więcej kreuje im inny świat, ten w którym uczestnictwo jest zastąpione słuchaniem. Czy w taki sposób można wychować prawdziwego obywatela mającego swoje własne zdanie i preferencje? Ten właśnie eseje  zawarte w tomie 4 pomogą wszystkim osobom związanym z edukacją zrozumieć powagę demokratycznego wychowywania.