Elżbieta Kosobudzka

Dobór kandydatów na tajnych współpracowników Służby Bezpieczeństwa w latach 70-tych i 80-tych XX wieku

Artykuł poświęcony jest jednemu z etapów pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa wobec osobowych źródeł informacji, a mianowicie doborowi kandydatów na tajnych współpracowników. Głównym źródłem do artykułu były materiały Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie, a zawłaszcza instrukcje wewnątrz resortowe z lat 1970-1989, wydane przez Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W artykule omówiłam istotę, zakres i etapy (elementy) procesu doboru na tajnych współpracowników. Wspomniałam o trudnościach w uzyskaniu kryteriów doboru kandydatów na tajnych współpracowników. Omówiłam przesłanki i wyjściowe uwarunkowania doboru kandydatów na tajnych współpracowników. Szczegółowo opisałam kryteria doboru kandydatów na tajnych współpracowników.

Tajny współpracownik, według definicji Instytutu Pamięci Narodowej był podstawową kategorią tajnej i świadomej współpracy w latach 1957-1990.[1] W terminologii Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL TW to osoba świadomie, dobrowolnie i za wynagrodzeniem współpracująca ze Służbą Bezpieczeństwa.[2] Służba Bezpieczeństwa tajnego współpracownika definiowała jako -,,żywy środek pracy operacyjnej, kierujący się w swoim postępowaniu rozumem oraz posiadający zdolność do samosterowania w czasie wykonywania zleconego zadania.[3] Tajnym współpracownikiem była osoba, która dobrowolnie wyraziła zgodę na współpracę ze SB, realizowała zlecane przez nią zadania, pisała donosy, a za swą pracę otrzymywała wynagrodzenie pieniężne lub w formie prezentów.

Istota doboru TW polegała na wytypowaniu do pozyskania osoby odpowiadającej randze celów pozyskania, rodzajowi zadań operacyjnych oraz warunkom, w jakich będzie je wykonywać. Na tym etapie Służba Bezpieczeństwa dokładnie obserwowała i poznawała kandydata na tajnego współpracownika.

W procesie doboru kandydatów na TW bezpieka uwzględniała następujące elementy:

• Naturalne, aktualne i perspektywiczne możliwości dotarcia do określonych osób, grup, ośrodków, środowisk, obiektów.
• Znajomość osób lub obiektów będących przedmiotem operacyjnego zainteresowania SB albo możliwość ich naturalnego poznania.
• Wyrażenie zgody na tajną współpracę oraz utrzymanie tego w tajemnicy.
• Umiejętność realizacji zadań operacyjnych w grupach i obiektach. Chodzi o pozyskanie osób, które mogą sprostać stawianym wymaganiom[4]: z inicjatywą, zdrowym rozsądkiem, o dużej odporności psychicznej, umiejących nawiązywać kontakty z innymi ludźmi, posiadających umiejętność oceny i analizy na bieżąco rozwijającej się sytuacji.[5]

Dobór kandydata na TW rozpoczynano od analizy konkretnej sytuacji operacyjno – politycznej, w której należało uwzględnić: konieczność udziału TW w rozwiązywaniu zagadnień oraz ścisłe określenie zadań, które zostaną zlecone pozyskanemu TW, potrzebnych
w danej sytuacji.[6]

Po wstępnym sprawdzeniu typowano kilku kandydatów na TW i spośród nich dokonywano pierwszej selekcji. Selekcję przeprowadzano w zależności od zadań, celów oraz warunków, w jakich będą realizowane zadania operacyjne. Typowani kandydaci byli dokładnie sprawdzani na podstawie informacji uzyskiwanych w wyniku doraźnie przeprowadzonych rozpoznań i ustaleń. W tym celu sprawdzano ich przeszłość badając materiały archiwalne, akta personalne, akta śledcze, materiały z wywiadów środowiskowych.[7]

Tajny współpracownik był najbardziej wartościowym źródłem informacji – zazwyczaj werbowano go spośród osób z rozpracowywanego środowiska.[8] Najczęściej typowano spośród bezpośredniego otoczenia osób podejrzanych, miejsc ich pracy i zamieszkania, osób należących do tej samej grupy, środowiska, organizacji, stowarzyszenia oraz utrzymujących kontakty z obcokrajowcami.

W procesie doboru odpowiedniego kandydata na TW funkcjonariusze SB napotykali pewne trudności. Do trudności tych należały:

• Wyodrębnienie szczegółowych zadań operacyjnych, odzwierciedlających rzeczywiste potrzeby, określonej sytuacji polityczno – operacyjnej.
• Dokonanie trafnej selekcji zadań.
• Określenie predyspozycji psychofizycznych, jakim powinien odpowiadać kandydat realizujący określone zadania operacyjne.[9]

W celu prawidłowej oceny kandydata pracownik operacyjny SB musiał przewidzieć zachowanie się kandydata w różnych sytuacjach, prawidłowo interpretować cechy jego osobowości. Funkcjonariuszy SB wyczulano na fakt, że nie zawsze zewnętrzne objawy zachowania się kandydata odzwierciedlają ich treść wewnętrzną a poszczególne cechy charakteru człowieka najlepiej sprawdzają się w działaniu.[10]

Kandydaci na TW byli dobierani a następnie pozyskiwani do określonych celów
i zadań operacyjnych realizowanych w różnych, nierzadko trudnych warunkach. Cele, zadania
i warunki wynikały z konkretnej potrzeby operacyjnej, zdeterminowanej określoną sytuacją operacyjno – polityczną.[11]

Sytuację operacyjną kształtowało pięć podstawowych grup, czynników determinujących dobór i pozyskanie TW:

1. Określone zjawiska, wydarzenia, fakty, środowiska, instytucje i osoby.

2. Cele, siły, metody i środki działań przeciwnika.

3. Warunki społeczne i środowiskowe, w których będą prowadzone działania operacyjne.[12]

Ważną rolę spełniał tu charakter stosunków, w które wchodził TW podczas realizacji zlecanych im zadań tj.:

• Utrzymany przez nich stosunek walki z osobami prowadzącymi wrogą i przestępczą działalność, szczególnie wtedy, gdy nawiązują z nimi bliższe kontakty wymagające wytrzymałości fizyczno – psychicznej, odwagi, szybkiej oceny sytuacji i wyciągnięcia prawidłowych wniosków.
• Możliwość powstania sprzeczności lub nawet antagonizmów w środowisku, w którym podejmują działania.

4. Możliwości organów bezpieczeństwa tj. siły, metody, wykorzystania do realizacji działań operacyjnych, możliwości rozszerzenia zdobytej pozycji, stopień znajomości przeciwnika.

5. Możliwości TW zdeterminowane wymienionymi czynnikami a ostatecznie zależne od jego poziomu intelektualnego, przygotowania i osobowości motywacji i zaangażowania, wytrzymałości, umiejętności trafnej oceny sytuacji, samokontroli.[13]

Dobór i pozyskanie TW były uwarunkowane następującymi kryteriami:

• Miejscami i rolą TW w systemie środków pracy operacyjnej.
• Aktualnymi i perspektywicznymi celami oraz zdarzeniami, które kandydaci na TW będą realizować.
• Trudnościami (warunkami) stworzonymi przez przeciwnika.
• Uwarunkowaniami społecznymi i środowiskowymi oraz możliwościami współpracy.
• Możliwościami SB oraz predyspozycjami psychofizycznymi kandydata na TW.[14]

Służba Bezpieczeństwa zwracała szczególną uwagę na to, aby wytypowany do działań ofensywnych TW był lojalny wobec niej[15], posiadał doświadczenie operacyjne i życiowe, spryt, odporność psychiczną, spostrzegawczość, samodzielność myślenia i podejmowania decyzji, umiejętność nawiązywania kontaktów i wiernego odtwarzania zdarzeń.[16]

W celu kontroli pracy z agenturą Ministerstwo Spraw Wewnętrznych wydało w dniu
1 lutego 1970 r. ,,Zarządzenie Nr 006/70 – w sprawie pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych”, podpisane przez ministra Kazimierza Świtałę.[17]

Podstawą pracy z TW była instrukcja opracowana przez pracownika operacyjnego SB, a następnie omówiona z TW na jednym lub kilku kolejnych spotkaniach. Instrukcja ta była dokumentem precyzującym zadania i sposób ich realizacji, zasady posługiwania się środkami łączności, formę kontaktu z wywiadem oraz sposób zachowania się agenta w życiu prywatnym.[18] Określała warunki współpracy i formy wynagrodzenia TW, sposób nawiązania kontaktu z przeciwnikiem, formy zachowania się i prowadzenia rozmów z pracownikami wywiadu w czasie werbunku, tematykę i zakres informacji wywiadowczej, które TW może przekazać służbom specjalnym przeciwnika podczas werbunku, główne i towarzyszące elementy werbunku oraz inne istotne dla dane o przeciwniku, na które TW powinien zwracać baczną uwagę i szczegółowo nas później o nich poinformować i wskazówki dotyczące możliwości kontroli i sprawdzenia TW przez obcy wywiad.[19]

Instrukcję szczegółowo omawiano z TW. Dokument ten w ostatecznej formie TW podpisywał zaznaczając, że zawarte w nim wskazówki przyjmuje do wiadomości i realizacji. Tajny współpracownik mógł przekazać tylko te informacje, które przewidziano w instrukcji. Innych danych stanowiących tajemnicę państwową lub służbową udzielić mu zabroniono.[20] Po nawiązaniu kontaktu z przeciwnikiem (obcym wywiadem) TW musiał odbyć spotkanie, na którym składał dokładną relację. Sprawozdanie z wykonanego zadania pisał własnoręcznie lub nagrywał na taśmie magnetofonowej. Na podstawie relacji pracownik operacyjny sporządzał dokładny raport zawierający analizę aktualnej sytuacji operacyjnej, syntetyczne wnioski oraz plan dalszych działań.[21]

Kryteria doboru kandydatów na tajnych współpracowników były następujące:

I. Kryteria potrzeby operacyjnej – cel pozyskania: Pozyskanie TW następowało ze względu na określoną, zaistniałą w danej chwili sytuację operacyjną, z której wynikał cel pozyskania, stanowiący pierwsze niezbędne kryterium doboru kandydata na TW. Celem było:

• Ustalenie osób podejrzanych o wrogą działalność.
• Zapewnienie dopływu informacji o nastrojach.
• Rozpoznanie osób lub zjawisk.
• Prowadzenie rozpracowania.
• Inwigilacja określonych osób w ramach kwestionariusza ewidencyjnego (KE).[22]
• Ustalenie i rozpracowanie wrogiego ośrodka.
• Ochrona instytutów naukowych.
• Czynności rozpoznawcze w środowisku podejrzanych o dokonywanie przestępstw oraz zbieranie informacji o działalności grup przestępczych i osób podejrzanych (udział TW w rozpoznaniu, inwigilacji i rozpracowaniu wrogo działających grup
  i ośrodków).
• Ustalenie źródeł dowodowych i stworzenie sytuacji dogodnych do ich procesowego wykorzystania (wykorzystanie TW w ramach kombinacji operacyjnej przez przygotowanie materiałów i warunków do realizacji rozpoznawania operacyjnego).
• Wykorzystanie zadań specjalnych w celu rozbijania solidarności wrogich lub przestępczych środowisk.
• Wykonanie zadań w ramach gier kontrwywiadowczych, kombinacji operacyjnych.[23]

• Rozpoznanie, zapobieganie i wykrywanie osób podejrzanych o działalność wywiadowczą prowadzoną przeciwko Polsce przez służby specjalne państw NATO
  i innych krajów kapitalistycznych.[24]
• Kontrola operacyjna i przeciwdziałanie destrukcyjno – ideologiczne działalności placówek dyplomatycznych państw kapitalistycznych i innych przedstawicielstw państw obcych w PRL oraz rozpoznanie charakterystyki i treści ich kontaktów.[25]
• Ochrona kontrwywiadowcza osób oraz obiektów pozostających w szczególnym zainteresowaniu służb specjalnych przeciwnika.
• Rozpoznanie uczestników międzynarodowej wymiany osobowej, podejrzanych
  o prowadzenie działalności wywiadowczej przeciwko PRL.[26]

II. Kryterium lojalności i pewności: SB musiała wybrać takiego TW, który będzie lojalny wobec pracownika operacyjnego, odpowiedzialny i sumiennie wykonujący powierzone mu zadania. Należało wybrać takiego człowieka, który nie zdradzi, nie będzie
w sposób opieszały wywiązywał się z powierzonych mu obowiązków operacyjnych, nie będzie prowadził przestępczej działalności, nie będzie samowolnie dokonywał i selektywnie dobierał informacji przekazywanych pracownikowi operacyjnemu. Lojalność ustalano badając przeszłość kandydatów na TW – ich ideały i poglądy polityczne, nawyki, przynależność do organizacji itd.[27]

III. Kryterium znawstwa problemów związanych z celami i zadaniami operacyjnymi: Przy doborze TW Służba Bezpieczeństwa kierowała się nie tyle wiedzą
i umiejętnościami już posiadanymi przez kandydata, lecz przede wszystkim jego możliwościami uzyskiwania koniecznej wiedzy i potrzebnych umiejętności w krótkim czasie. Decydowały o tym kultura ogólna kandydata, poziom i rodzaj jego wykształcenia, możliwości poznawcze i doświadczenie społeczne oraz umiejętność elastycznego postępowania
w kontaktach z ludźmi. Od TW wymagano to nie tylko doświadczenia życiowego, ale
i wiedzy z zakresu wrogiej lub przestępczej działalności[28], z zakresu osobowości przestępstw i rygorów ich konspiracji[29] oraz środków i metod działań przestępczych.[30]

IV. Kryterium możności sytuacyjnej: Możność sytuacyjna to w odniesieniu do działań SB całokształt społecznych i środowiskowych warunków (w stosunku do zjawisk i wydarzeń i osób) umożliwiających lub utrudniających tajnemu współpracownikowi wykonywanie zadań, do których można zaliczyć:[31]

1. 1. Możliwość dotarcia do interesujących SB osób, grup, środowisk i miejsc. Chodzi tu zarówno o naturalne, jak i celowe stworzenie możliwości, które mogą wynikać z takich sytuacji jak:

§         zatrudnienie w tej samej instytucji;

§         bliskość zamieszkania;

§         więzi towarzyskie.

1. 1. Możliwość realizacji zadań operacyjnych w grupach, środowiskach i miejscach będących przedmiotem zainteresowania SB. Ma na to wpływ wiele czynników (przede wszystkim charakter powiązań kandydata z obiektem, zagadnieniem czy osobą interesującą SB) uwarunkowanych jego zdolnością do nawiązywania więzi z podmiotem operacyjnego zainteresowania. W tym celu TW musiał posiadać następujące cechy:

§         zdolność włączania się do grup formalnych i nieformalnych;

§         łatwość nawiązywania kontaktów, przyjaźni, zdobywania sympatii, zaufania, prestiżu i autorytetu;

§         umiejętność unikania kontroli ze strony tych grup lub osób;

§         umiejętność poznawania sposobu myślenia, uczuć, nastrojów, zainteresowań, nawyków, zalet, stosunek do społeczeństwa i polityki państwowej osób będących przedmiotem zainteresowania SB.[32]

Płaszczyzny nawiązywania więzi i kontaktów, zdobywania sympatii i zaufania były ważne.[33] Mogły nastąpić na płaszczyźnie wspólnych potrzeb, zamiłowań, zainteresowań, nawyków, upodobań itp. W tym celu konieczna była znajomość przez TW zasad funkcjonowania grup przestępczych, grup formalnych i nieformalnych, znajomość psychiki człowieka.

1. 1. Możliwość przestrzegania reguł tajnego działania – umiejętność maskowania swojej roli w operacyjnych działaniach. Dobierając kandydata na TW należało pamiętać, że musi to być człowiek, który potrafi przestrzegać zasad konspiracji, umiejętnie maskować rzeczywiste cele swoich poczynań oraz kamuflować działania, które nie mieszczą się w ramach jego obowiązków zawodowych czy społecznych. A zatem musi on grać podwójną rolę.
   2. Możliwość realizacji zadań operacyjnych ze względów osobistych kandydata na TW. Kandydat na TW obok innych cech, o których była mowa, musiał odpowiednie warunki fizyczne i psychiczne, a także możliwość wykonywani zadań operacyjnych ze względu na warunki i sytuacje służbowe, zawodowe, rodzinne, towarzyskie i możliwości czasowe.[34] Szczególną rolę odgrywają tu możliwości czasowe. W zasadzie nie było problemu, jeżeli na TW dobierano osobę zatrudnioną w instytucji czy przebywającą w środowisku, która w ramach czynności zawodowych (służbowych) miała warunki do realizacji zadań operacyjnych. Problem powstawał wtedy, gdy miejsce
      i charakter pracy nie ułatwiały kandydatowi wykonywanie zadań, a nie miał on dostatecznej ilości wolnego czasu, który mogłaby poświęcić na współpracę
      z SB. Mogło to wynikać z brania udziału kandydata w zajęciach domowych, pracy zawodowej, społecznej itp. Trudności te nie mogły przesądzić
      o wyeliminowaniu osoby z grona kandydatów na TW, ale należało je uwzględnić w procesie doboru.
   3. Możliwości aktualne i perspektywiczne. Typując kandydatów na TW, należało mieć na uwadze nie tylko ich aktualne, ale i perspektywiczne możliwości realizacji określonych zadań operacyjnych a zatem, czy
      w przyszłości będą oni mogli np. wejść w określone związki z osobami rozpracowywanymi i uzyskać od nich potrzebne informacje. Prognozowanie to musiało być oparte na realnych przesłankach m.in. takich jak:

§         dobra znajomość aktualnej sytuacji operacyjnej;

§         umiejętność przewidywania rozwoju sytuacji operacyjnej;

§         umiejętność oceny zachowania się TW w sytuacjach trudnych.[35]

V. Kryterium warunków psychofizycznych kandydata: Praca TW w dużym stopniu zależała od jego cech osobowości, procesów poznawczych[36], uczuciowo – emocjonalnych, silnej woli, temperamentu itp.

Działalność TW wiązała się z koniecznością spostrzegania wielu zjawisk, a zatem czynów i cech człowieka będącego w kręgu zainteresowań SB, a także sytuacji i warunków,
w jakich czyny te mają miejsce. TW analizował wypowiedzi osób ze wszystkimi ich odcieniami. Rozpatrując wymienione cechy kandydata brano pod uwagę specyfikę działalności operacyjnej oraz zadania i przedmioty (obiekty), na które jest ona skierowana.

Tajny współpracownik musiał umieć wyselekcjonować zjawiska najważniejsze. Jest to tym bardziej istotne, że uwaga nie jest samodzielnym procesem poznawczym, jak np. spostrzeganie, myślenie, pamięć, emocje i wola, a stanowi funkcję koordynatora innych procesów psychicznych. TW był często zmuszony do równoczesnego patrzenia i słuchania, myślenia i mówienia, śledzenia czegoś lub kogoś i wykonywania określonych czynności,
a zatem uwaga jego musi być podzielona.[37]

Istotne znaczenie w pracy TW spełniała pamięć, od której zależało utrwalenie określonych danych, a następnie przekazanie ich ustnie lub na piśmie, pracownikowi operacyjnemu. Zależy to w znacznym stopniu od tego, jaka będzie pojemność jego pamięci, szybkość i dokładność zapamiętywania, długość okresu zapamiętywania informacji niezbędnych w określonej sytuacji, tym efektywniejsza będzie jego działalność. W wielu sytuacjach operacyjno – politycznych jakość pracy TW będzie zależna od rodzaju jego pamięci. Niekiedy ważna była pamięć obrazowa na podstawie jego fotografii lub portretu, kiedy indziej – pamięć słowna (zdolność zapamiętywania treści wypowiedzi), a jeszcze
w innej sytuacji – pamięć wzrokowa. W wielu przypadkach ważne były wszystkie wymienione rodzaje pamięci.[38]

W ogólnej ocenie przydatności kandydata do pracy ze SB duże znaczenie miało myślenie. Od TW wymagano przede wszystkim rozumienia tego, co ma wykonać. Musiał on ujmować i rozumieć sytuację operacyjną nie jako sumę jakiś zjawisk i przedmiotów, lecz jako określone zależności między nimi. Kandydat musiał umieć wpływać na myślenie innych ludzi. Pomagała mu w tym umiejętność myślenia, zwłaszcza, jeśli cechuje je aktywność, krytycyzm, szybkość, twórczość, konkretność.[39]

Oceniając przydatność kandydata do pełnienia funkcji TW bezpieka musiała również uwzględnić jego stronę emocjonalną. Należy przeprowadzić wnikliwą analizę przewidywanych dla niego zadań oraz zwrócić uwagę na to, jaką rolę w tych działaniach odgrywają emocje i uczucia. W uczuciach i emocjach odzwierciedlają się w sposób istotny warunki życia, działalność, szczegóły sytuacji i różnych innych oddziaływań na człowieka. Są one podstawą wzajemnego zrozumienia się ludzi. TW musiał wiedzieć jak panować nad swoimi uczuciami oraz umiejętnie analizować postępowanie emocjonalne osób interesujących SB. Nic tak, bowiem nie demaskuje człowieka jak jego uczucia. Należy pamiętać, że w toku rozmowy TW z przeciwnikiem (figurantem) lub z innymi osobami brak odpowiedniego ładunku uczuciowego ze strony TW mógł spowodować, że postępowanie jego będzie odebrane jako fałszywe osoba rozpracowywana, zwłaszcza doświadczona, bez trudu może domyśleć się faktycznych intencji TW.[40]

Większość zadań operacyjnych zlecanych TW charakteryzowała się właściwym nasileniem i skierowaniem na osiągnięcie świadomie założonego celu. Czynności takie nazywamy wolicjonalnymi. Potrzebna jest to szczególnie silna wola[41], która pozwala na świadome i konsekwentne realizowanie celów i zadań operacyjnych.[42] Silna wola wymagała od TW uświadomienia swoich uczuć, dokonania ich oceny i panowania nad nimi. Te cechy były istotne zwłaszcza w sytuacjach wymagających przezwyciężenia trudności. Wola przejawia się w działaniu skomplikowanym i w pojedynczych aktach wolicjonalnych. Na kandydata do pracy ze SB należało dobierać taką osobę, której cechy woli pozostają
w ścisłym związku z walorami polityczno – moralnymi.[43]

Z procesami uczuciowo – emocjonalnymi łączy się również temperament, który determinował postępowanie kandydata na TW w różnych sytuacjach.[44] Z punktu widzenia potrzeb pracy operacyjnej nie istniał podział na dobre i złe temperamenty. Właściwości temperamentu kandydata na TW były brane pod uwagę w zależności od celów i zadań, które były mu zlecane.[45]

Opracowując kandydata na TW zwracano uwagę na takie cechy charakteru jak: uczciwość, szczerość, prawdomówność, zdyscyplinowanie, obowiązkowość, oraz czy cechy te będą miały dodatni wpływ na pracę operacyjną. Szczególnie duże znaczenie ma odwaga, pryncypialność, systematyczność, dokładność, inicjatywa, towarzyskość, upór
i pracowitość.[46]

Najważniejsze były takie cechy osobowości TW (zdolności)[47], które ułatwiały nawiązywanie kontaktów, umiejętność prowadzenia rozmów, zdobywania zaufania, sympatii
i przekonywania rozmówcy, szybkie podejmowanie decyzji, samodzielność, inicjatywa własna, spryt. Cechy te umożliwiały TW wykonywanie zadań operacyjnych. Dlatego przy doborze kandydata zwracano uwagę na te zainteresowania, które czyniły go przydatnym do działalności operacyjnej określonego rodzaju.[48]

TW musi być osobą inteligentną[49], gdyż to ułatwiało mu to realizację zadań operacyjnych. Kandydat na TW powinien posiadać odpowiedni zasób wiedzy ogólnej, specjalnej, zawodowej i społeczno – politycznej, doświadczenie życiowe a także wiedzę polityczną w zakresie pozwalającym oceniać wypowiedzi, orientować się w wydarzeniach społeczno – politycznych zarówno w kraju, jak i za granicą i znać podstawowe załażenia wrogiej ideologii.[50]

Niekiedy duże znaczenie miało wykształcenie, zawód i wiek, a nawet powierzchowność kandydata w konkretnej sytuacji operacyjno – politycznej. Dla osób prowadzących przestępczą działalność mogły być atrakcyjne takie walory TW jak zajmowanie stanowisko, praca w określonej instytucji czy możliwość częstych wyjazdów za granicę.

Dobierając kandydata na TW pamiętano, że w konkretnej sytuacji operacyjno
- politycznej niektóre jego możliwości i cechy osobowe mogą być bardziej lub mniej istotne. Dlatego też funkcjonariuszy wyczulano na fakt, że cechy psychofizyczne kandydata,
a zwłaszcza jego charakter, nie są właściwościami trwałymi. Rozwijają się i zmieniają pod wpływem różnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Natomiast poszczególnie właściwości psychofizyczne kandydata można kształtować poprzez wychowanie, szkolenie
i kontrolę.[51]

Na podstawie dotychczasowych rozważań należy stwierdzić, że psychofizyczne
i fizyczne możliwości kandydata na TW musiały być zdeterminowane zadaniami do realizacji, których był on pozyskany, oraz warunkami, w których będzie je wykonywał. I tak do wykonywania poszczególnych zadań przez TW konieczne były następujące wymogi:

1)      W ramach funkcji rozpoznawczej i wykrywczej:

§         naturalne lub celowo stworzone możliwości realizacji zadań operacyjnych;

§         znawstwo rozpoznawanych problemów, czyli widza ogólna, specjalistyczna
i praktyczna, możliwości percepcyjne i poznawcze, pamięć, umiejętność odtwarzania i przekazywania faktów;

§         spostrzegawczość, trwałość i podzielność uwagi;

§         umiejętność stwarzania dogodnych sytuacji i eliminowania przeszkód utrudniających rozpoznanie;

§         umiejętność kierowania rozmowami, maskowania rzeczywistych celów swoich poczynań, osłabienia czynności osób rozpoznawanych, zdobywania ich zaufania, sympatii, przyjaźni.[52]

2) W ramach funkcji zapobiegawczej:

§         umiejętność zdobywania prestiżu i autorytetu;

§         umiejętność przekonywania i zainteresowania drugorzędnymi celami;

§         silna wola i konsekwencja w postępowaniu;

§         odwaga, rozsądne ryzyko, poczucie społecznej odpowiedzialności.[53]

Biorąc pod uwagę trudności stwarzane przez przeciwnika[54] oraz społeczne
i środowiskowe warunki działania, walory kandydata, niezbędne w jego przyszłej współpracy ze SB, sprawdzano w praktyce. Dobierano takiego kandydata, który potrafił przestrzegać reguł tajnego działania, zdobywać zaufanie, wykazywał samokrytycyzm przejawiający się
w systematycznym kontrolowaniu własnego postępowania. Był odporny psychicznie
i fizycznie na trudne, zwłaszcza nieoczekiwane sytuacje,  wytrwale i konsekwentnie dążył do celu. Zwracano uwagę na to, by potrafi przezwyciężać stresy, ukrywać lub legendować zewnętrzne objawy swojego stanu emocjonalnego, był jest zdolny do poniesienia określonego ryzyka.[55]

Ze względu na społeczne i środowiskowe warunki działania należało dobierać kandydata, który potrafił równocześnie występować w różnych rolach, nie narażał się otoczeniu, postępował rozważnie, nie budząc nieufności i zastrzeżeń zarówno czynników oficjalnych, jak i osób prowadzących wrogą i przestępczą działalność, umiał legendować działania, które nie mieszczą się w ramach jego obowiązków zawodowych i społecznych, potrafił  unikać kontroli ze strony członków grup nieformalnych a swoją działalnością na rzecz organów bezpieczeństwa nie budzi podejrzeń rodziny, potrafił łagodzić i neutralizować nieporozumienia, konflikty w swoim zakładzie pracy, organizacjach, do których należał, grupach nieformalnych i w rodzinie. [56]

Tajni współpracownicy byli podstawowym i najbardziej efektywnym środkiem pracy operacyjnej. Proces doboru kandydata na tajnego współpracownika poprzedzał werbunek, obserwacja kandydata na TW w jego środowisku, weryfikacja, wywiad środowiskowy[57]. Werbunek był warunkowany odpornością kandydata na stres i posiadaniem predyspozycji do bycia TW. Wytypowany do działań ofensywnych TW musiał być w stosunkach z SB lojalny, musiał mieć bogate doświadczenie operacyjne i życiowe, spryt, odporność psychiczną, spostrzegawczość, samodzielność myślenia i podejmowania decyzji, umiejętność nawiązywania kontaktów i wiernego odtwarzania zdarzeń.[58]

Elżbieta Kosobudzka

Historia UMCS

rok II SUM

---

[1] http://internowani.xg.pl/index.php?type=article&aid=518, stan na dzień 13 maja 2009 r.

[2] http://pl.wikipedia.org/wiki/Tajny_wsp%C3%B3%C5%82pracownik, stan na dzień 13 maja 2009 r.

[3] IPN-Lu-0341/260, Wybrane problemy pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa, s. 28.

[4] IPN 00411/9, P. Dutkiewicz, K. Kalita, Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego MSW, Warszawa 1984, s. 3.

[5] IPN 00411/9, P. Dutkiewicz, K. Kalita, Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego MSW, Warszawa 1984, s. 3.

[6] IPN 00411/9, Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, s. 4.

[7] IPN 00411/9, s. 4.

[8] http://www.omp.org.pl/index.php?module=subjects&func=printpage&pageid=541&scope=all, stan na dzień 13 maja 2009 r.

[9] IPN 00411/9, s. 5.

[10] IPN 00411/9, Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, s. 6.

[11] IPN 00411/9, s. 6.

[12] IPN 00411/9, s. 7.

[13] IPN 00411/9, s. 7.

[14] IPN 00411/9: Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, s. 7.

[15] Lojalność w założeniu SB oznaczała obiektywne przekazywanie informacji.

[16] IPN Lu – 0341/51, Ryszard Rybicki: Wybrane problemy gier operacyjnych, Departament Szkolenia
i Doskonalenia Zawodowego MSW, Warszawa 1978, s. 9.

[17] W jego ,,Załączniku”, nazwanym ,,Instrukcja o pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych” – rozdział III poświęcono właśnie ,,tajnym współpracownikom i innym źródłom informacji”.
W 12 paragrafach definiowano ,,tajnych współpracowników i sposoby ich pozyskiwania”, a także ,,podstawowe zasady pracy z tajnym współpracownikiem” – ,,Zlecanie zadań TW; Łączność z TW; Kontrola pracy TW; Zawieszenie i rozwiązanie współpracy z TW” itd. Zobacz: http://www.videofact.com/polska/tajni_wspolpracownicy.html, stan na dzień 13 maj 2009r.

[18] IPN Lu – 0341/51, s. 19-23.

[19] IPN Lu – 0341/51, s. 16.

[20] IPN Lu – 0341/51, s. 26.

[21] IPN Lu – 0341/51, s. 26-27.

[22] Kwestionariusz Ewidencyjny (KE) – niższa kategoria sprawy operacyjnej, polegającej na inwigilacji (kontroli operacyjnej) osoby.

[23] Podane przykłady dotyczą zadań pionu III i częściowo IV MSW.

[24] IPN 00411/9: Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, s. 10.

[25] IPN 00411/9: Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, s. 10.

[26] Są to główne cele pozyskania wynikające z węzłowych zadań w zakresie kontrwywiadowczego zabezpieczenia kraju.

[27] IPN 00411/9, s. 12.

[28] Inne wymogi dyktowała np. walka ze szpiegostwem, dywersją ideologiczno – polityczną, a inne
z przestępczością kryminalną itd.

[29] Np. bezwzględna konspiracja w działalności szpiegowskiej, pozorowanie legalności przy przestępstwach gospodarczych, wrogie następstwa niektórych przedstawicieli kleru.

[30] IPN 00411/9, s. 12.

[31] IPN 00411/9, Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, s. 13.

[32] IPN 00411/9, s. 14.

[33] Więzy służbowe, towarzyskie, koleżeńskie, przyjacielskie, a nawet rodzinne, wynikające ze wspólnej pracy, zamieszkania, pochodzenia klasowego, narodowościowego.

[34] IPN 00411/9, Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, s. 15.

[35] IPN 00411/9, s. 16.

[36] Procesy poznawcze to spostrzegawczość, zdolność obserwacji, dobra uwaga, pamięć, umiejętność myślenia, trwałego zapamiętywania i wiernego odtwarzania.

[37] IPN 00411/9, Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, s. 17.

[38] IPN 00411/9, s. 17.

[39] IPN 00411/9, s. 17.

[40] IPN 00411/9, Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, s. 19.

[41] Wola, czyli możliwość kontrolowania swej działalności i świadomego jej ukierunkowywania w celu osiągnięcia założonych celów operacyjnych.

[42] IPN 00411/9, s. 19.

[43] IPN 00411/9, s. 19.

[44] Wyróżnia się cztery podstawowe typy temperamentów: sangwinik (silny, zrównoważony, ruchliwy), flegmatyk (silny, zrównoważony, powolny), melancholik (silny, niezrównoważony, powściągliwy) i choleryk (silny, niezrównoważony pobudliwy).

[45] IPN 00411/9, s. 21.

[46] IPN 00411/9, s. 21.

[47] Zdolnościami nazywa się osobowości, które warunkują pomyślne i łatwe wykonanie określonej działalności składającej się z szeregu czynności.

[48] IPN 00411/9, Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, s. 22.

[49] Inteligencja to zdolność rozumienia otaczających sytuacji i znajdowania się na nie właściwych, celowych reakcji, zdolność do rozwiązywania zadań praktycznych lub teoretycznych.

[50] IPN 00411/9, s. 23.

[51] IPN 00411/9, s. 23.

[52] IPN 00411/9, , Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, s. 24.

[53] IPN 00411/9, s. 24.

[54] Ośrodki, grupy i osoby rozpracowywane.

[55] IPN 00411/9, s. 25.

[56] IPN 00411/9, Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, s. 26.

[57] By nie werbować ludzi, którzy odmówią współpracy.

[58] IPN Lu – 0341/51, Ryszard Rybicki: Wybrane problemy gier operacyjnych, Departament Szkolenia
i Doskonalenia Zawodowego MSW, Warszawa 1978, s. 9.