Tekst jest fragmentem książki „Doskonalenie struktur organizacyjnych przedsiębiorstw w gospodarce opartej na wiedzy” pod redakcją naukową A. Stabryły (Wydawnictwo C.H. Beck, 2009). Zamieszczenie w celach informacyjnych za zgodą Wydawcy.

Notkę o książce znajdziesz tutaj:
http://wiedzaiedukacja.eu/archives/16532

Kwalifikacja kryteriów oceny

W procedurze kwalifikacyjnej kategoryzacji wyróżnia się następujące kroki:
•    opracowanie wzorca oceny obiektu,
•    dobór aspektów preferencyjnych,
•    ustalenie wag kryteriów oceny.

Opracowanie wzorca oceny obiektu

Wzorzec oceny jest zestawieniem kryteriów tworzących pewien agregat, który stanowi wielokryterialny układ wartościujący. Wzorce oceny mogą mieć charakter normatywny lub postulatywny.

Wzorce normatywne są wyrażone przez wielkości (cechy, parametry) z góry dane i traktuje się je jako optymalne lub ustala się je w sposób obligatoryjny, jako wielkości zadane. Uznaje się je jako wielkości ekstremalne, których przekroczenie lub nieosiągnięcie jest mankamentem. Wzorce postulatywne przyjmują dwojaką postać: jako stymulanty (czyli cechy, dla których pożądana jest tendencja wzrostowa), jako destymulanty, (czyli cechy, dla których pożądana jest tendencja spadkowa).

Z punktu widzenia stopnia spełniania funkcji gospodarki opartej na wiedzy wartości wzorcowe można opisać za pomocą jakościowych charakterystyk dla każdego z proponowanych kryteriów oceny.

Dobór aspektów preferencyjnych

Aspekty preferencyjne to punkty odniesienia (punkty widzenia), płaszczyzny, wymiary, względy, według których określa się ważność kryteriów oceny, hierarchizując je przez przypisanie im rang lub przyznanie punktów. Rangi i punkty służą do relatywizacji lub szeregowania kryteriów (w sensie relacji typu większościowego, mniejszościowego lub równoważnościowego).

Aspekty preferencyjne są dobierane odpowiednio do zakresu i sensu merytorycznego przeprowadzanych badań. Jako aspekty preferencyjne przyjmuje się dowolne determinanty będące wartościami materialnymi lub niematerialnymi. Mogą to być wymiary celowościowe np. ekonomiczne, organizacyjne, techniczne, społeczne, a także sytuacje lub okoliczności, według których rozpatrywana jest waga (istotność, znaczenie) kryteriów oceny.

Należy zauważyć, że przyjmując określony zbiór kryteriów za kryteria relewantne (istotne), można ustalać ich wagi na podstawie kryteriów argumentacyjnych (jednowymiarowych lub agregatowych). Te ostatnie stanowią więc aspekty preferencyjne (punkty odniesienia) dla kryteriów relewantnych.

Przyjęto dla kryteriów oceny potencjału wiedzy następujące aspekty preferencyjne: zdolność rozwojową przedsiębiorstwa (w tym adaptacyjność, konkurencyjność), efektywność ekonomiczną, długość cyklu życia organizacji, elastyczność i szybkość działania.

Zestawienie wzorców dla kryteriów oceny potencjału wiedzy

Kryterium 1 (K1) – Grupowe rozwiązywanie problemów
Wzorcowa organizacja powinna charakteryzować się następującymi cechami:
•    w każdej chwili musi być dostępna informacja o pracownikach dysponujących określonymi zasobami wiedzy,
•    istnieje możliwość wzaemnego kontaktu i korzystania z pomocy pracowników kompetentnych w danej dziedzinie,
•    nie ma barier utrudniających wykorzystanie i wymianę wiedzy między pracownikami,
•    brak jest niezdrowej konkurencji między pracownikami, premiowane są raczej efekty pracy grupowej niż indywidualnej,
•    pracowników zachęca się do zespołowego rozwiązywania problemów oraz dzielenia się pomysłami,
•    wymiana wiedzy odbywa się najczęściej poprzez nieformalne kontakty i spotkania,
•    pracownicy mogą brać udział w pracach projektowych,
•    zachęca się pracowników do udziału w kołach jakości,
•    organizowane są prace zespołów zadaniowych.

K2 – Bariery w dzieleniu się wiedzą
Wzorcowy stan oznacza, iż w organizacji:
•    istnieją techniczne i organizacyjne rozwiązania systemów gromadzenia wiedzy,
•    wiedza jest gromadzona oraz odpowiednio rozpowszechniana,
•    nie występuje opór pracowników przed dzieleniem się wiedzą,
•    dobra komunikacja wpływa na realizację zadań,
•    odpowiedni styl zarządzania pozytywnie wpływa na ducha zespołu,
•    istnieje rozbudowana infrastruktura informatyczna,
•    jest niewielka fluktuacja specjalistów,
•    pracownicy wiedzą, gdzie szukać potrzebnych im informacji,
•    nie istnieją bariery utrudniające wykorzystanie i wymianę wiedzy między pracownikami,
•    nie występuje rywalizacja między pracownikami, wywołana przez wewnętrzną, niezdrową konkurencję.

K3 – Częstotliwość aktualizacji baz danych
Wartość wzorcową kryterium osiąga wtedy, gdy bazy danych we wszystkich istotnych dla funkcjonowania organizacji działach aktualizowane są na bieżąco. Świadczy to o tym, że w organizacji istnieje duża świadomość istotności dostępu do aktualnych danych o otoczeniu, gromadzona zaś na ten temat wiedza stanowi zasób szeroko wykorzystywany przez pracowników poszczególnych jednostek funkcjonalnych.

K4 – Dzielenie się wiedzą z kooperantami
Wzorcowy (maksymalny) poziom kryterium przyjmuje wtedy, gdy firma tworzy wspólne bazy z kooperantami, dobrze ocenia wykorzystanie nowoczesnych technologii dla usprawnienia kontaktów z dostawcami oraz pozyskuje od dostawców informacje niezbędne do usprawniania swojej działalności.

K5 – Użyteczność systemów informatycznych
Kryterium przyjmuje wartość maksymalną, gdy organizacja wspomaga poniżej wymienione zadania odpowiednimi systemami informatycznymi:
•    opracowywanie nowego produktu lub usługi,
•    czynności administracyjne,
•    komunikacja wewnętrzna między pracownikami,
•    przetwarzanie informacji,
•    serwis i obsługa klienta.

K6 — Stopień zaawansowania systemów informacyjnych
Maksymalna (wzorcowa) wartość kryterium występuje w przypadku wykorzystywania przez organizację następujących systemów:
•    transakcyjnych (ST),
•    z bazą danych,
•    wspomagania decyzji (SWD),
•    informowania kierownictwa (SIK),
•    eksperckich (SE),
•    inteligentnego wspomagania decyzji (SIWD),
•    wczesnego ostrzegania (SWO),
•    symulacyjnych (DSS).

Należy także zwrócić uwagę, iż nie wszystkie wymienione systemy są związane bezpośrednio z poziomem dojrzałości systemu zarządzania wiedzą w przedsiębiorstwie (np. systemy transakcyjne czy proste systemy z bazą danych).

K7 — Narzędzia wspomagające zarządzanie wiedzą
Poziom wzorcowy kryterium przyjmuje w sytuacji, gdy w przedsiębiorstwie wykorzystuje się większość wymienionych poniżej narzędzi:
•    systemy wspomagające zarządzanie (np. MRP, CRM),
•    bazy danych o klientach,
•    bazy danych o produktach lub usługach,
•    bazy danych o technologii,
•    bazy danych o rynku,
•    bazy danych o konkurentach,
•    systemy obiegu dokumentów,
•    systemy wideokonferencji i telekonferencji,
•    internet,
•    extranet,
•    intranet,
•    portale www,
•    poczta elektroniczna.

K8 — Znajomość technologii informatycznych
Poziom maksymalny (wzorcowy) kryterium przyjmuje w przypadku, gdy ponad 80% pracowników aktywnie wykorzystuje następujące technologie:
•    internet (ekstranet, intranet)
•    telefon komórkowy (SMS, WAP)
•    system informatyczny,
•    podpis cyfrowy, kryptografia (szyfrowanie danych),
•    elektroniczne dokumenty,
•    poczta elektroniczna.

K9 — Działalność badawczo-rozwojowa
Wartość maksymalną (wzorcową) kryterium przyjmuje w przypadku wystąpienia większości wymienionych poniżej czynników. Warunkiem koniecznym jest także istnienie wydzielonej instytucjonalnie jednostki odpowiedzialnej za prace badawczo-rozwojowe. Firma taka:
•    prowadziła badania rynkowe w celu wprowadzenia nowego produktu lub usługi,
•    z powodzeniem wprowadziła lub znacząco udoskonaliła produkt lub usługę,
•    z powodzeniem wprowadziła lub znacząco udoskonaliła procesy: dostawy, produkcyjny lub logistyczny,
•    wdrożyła nową lub istotnie zmienioną strategię działania przedsiębiorstwa,
•    wdrożyła zaawansowane techniki zarządzania (np. TQM, BSC),
•    istotnie zmieniła strukturę organizacyjną,
•    istotnie zmieniła strategię marketingową,
•    wprowadziła istotne zmiany produktowe niebędące innowacjami technicznymi (np. zmiany o charakterze estetycznym lub inne twórcze modyfikacje przynajmniej jednego z produktów firmy),
•    znalazła nowe, tańsze źródło zaopatrzenia,
•    prowadziła prace badawczo-rozwojowe o charakterze eksperymentalnym lub stosowanym.

K10 – Zarejestrowane i przekazane patenty i znaki towarowe
Maksymalną wartość (poziom wzorcowy) kryterium przyjmuje w sytuacji, gdy firma aktywnie wykorzystuje możliwości ochrony patentowej w stosunku do wiedzy tworzonej przez swoich pracowników. W szczególności zaś, gdy firma:
•    posiadała ważny patent(-y) na opracowany przez siebie wynalazek,
•    zarejestrowała znak towarowy,
•    zarejestrowała międzynarodowy znak towarowy,
•    zarejestrowała wzór użytkowy/i lub przemysłowy (zdobniczy),
•    sprzedała patenty,
•    udzieliła licencji.

K11 – Współpraca w zakresie rozwoju
Kryterium przyjmuje poziom wzorcowy w przypadku wykorzystywania do celów rozwojowych współpracy z większością wymienionych poniżej instytucji: wyższe uczelnie, placówki naukowe PAN, centra transferu technologii, jednostki badawczo-rozwojowe, dostawcy wyposażenia, materiałów, komponentów i oprogramowania, klienci, konkurenci i inne firmy z tej samej branży, wystawcy na targach i prezentacjach, seminaria, konferencje naukowe, urzędy, agencje samorządowe.

K12 – Nakłady na szkolenia
Wzorcowym poziomem jest sytuacja, gdy nakłady na szkolenia przekraczają kwotę 1000 zł rocznie na jednego pracownika.

K13 – Stopień komputeryzacji stanowisk
Wartość kryterium przyjmuje poziom wzorcowy w przypadku, gdy ponad 80% stanowisk pracy jest skomputeryzowanych.

K14 – Komunikacja wewnętrzna
Kryterium przyjmuje wartość maksymalną (poziom wzorcowy) w sytuacji, gdy wykorzystywane technologie informatyczne w wysokim stopniu usprawniają system komunikacji wewnętrznej oraz gdy pracownicy wiedzą, gdzie szukać informacji, często wykorzystują różnorodne kanały nieformalne, znają wzajemnie swoje kompetencje i doświadczenie.

K15 – Rozwój potencjału pracowniczego
Wartość wzorcową kryterium przyjmuje w sytuacji, gdy w firmie premiowane są działania wpływające na rozwój pracowników oraz wykorzystywana jest większość z wymienionych poniżej metod i technik zarządzania:
•    występowanie zespołów zadaniowych,
•    stosowanie metody coachingu,
•    opracowanie ścieżek kariery zawodowej,
•    rozszerzanie zadań,
•    wzbogacanie zadań,
•    zachęcanie pracowników do partycypacji w zarządzaniu,
•    realizowanie programu rozwoju kompetencji.

K16 — Celowość wykorzystania systemów informatycznych
Wartość maksymalna (wzorcowa) występuje wtedy, gdy kierownictwo przedsiębiorstwa w dużym stopniu wykorzystuje systemy informatyczne do osiągania poniżej wymienionych celów:
•    wnioskowania i transferu wiedzy,
•    nadawania kierunku działalności firmy (kształtowania strategii firmy),
•    podejmowania działań ochronnych (zabezpieczających) przed zakłóceniami,
•    identyfikacji słabych sygnałów z otoczenia (o zmianach),
•    opracowywania scenariuszy odpowiedzi na postrzegane zmiany w otoczeniu,
•    inicjowania prac nad rozwojem produktu (działalności innowacyjnej),
•    udzielania szybkiej odpowiedzi klientom (obsługa klientów),
•    redukcji kosztów procesów (eliminowanie zbędnych i stratnych działań),
•    szybsza reakcja na potrzeby klientów, budowanie więzi z klientami (zwiększenie interakcji).

K17 — Dzielenie się wiedzą z klientami
Maksymalną wartość kryterium osiąga wtedy, gdy firma tworzy wspólne bazy z klientami, dobrze ocenia wykorzystanie nowoczesnych technologii dla usprawnienia kontaktów z nimi oraz pozyskuje od nich informacje niezbędne do usprawniania swojej działalności.

K18 — Czas szkoleń
Do celów niniejszych badań przyjęto jako poziom wzorcowy liczbę 12 dni szkoleniowych przypadających na jednego pracownika w ciągu roku.