Malwina Bajer

UWARUNKOWANIA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI KOBIET NA POLSKIEJ WSI

WPROWADZENIE

W ostatnich latach na polskiej wsi zachodzą istotne zmiany. Przede wszystkim, zgodnie z tendencją w całej Unii Europejskiej, wieś przestaje być utożsamiana wyłącznie z rolnictwem. Udział rolnictwa, zarówno w zatrudnieniu, jak i w tworzeniu PKB, systematycznie maleje. Dodatkowo mechanizacja, postęp techniczny i konieczność specjalizacji sprawiają, że małe, rodzinne gospodarstwa produkujące głównie na własne potrzeby (a takich w Polsce wciąż jest znaczna liczba) tracą rację bytu. Produkcja rolna może być opłacalna jedynie dla niewielkiej grupy biznesowo nastawionych farmerów, taktujących gospodarstwo rolne w kategoriach przedsiębiorstwa. Wyzwaniem i koniecznym do wykonania zadaniem pozostaje ekonomiczne i społeczne zagospodarowanie pozostałych mieszkańców obszarów wiejskich.

Przyszłością wsi jest jej wielofunkcyjność. Zgodnie z założeniami wspólnotowej polityki wobec obszarów wiejskich, wieś ma być miejscem życia i pracy, niekoniecznie związanej z rolnictwem i ma pełnić istotne funkcje w ramach ochrony krajobrazu i bioróżnorodności, zachowania dziedzictwa kulturowego oraz zapewniania wypoczynku i rekreacji. Niezbędnym warunkiem zachowania żywotności obszarów wiejskich jest ich ekonomiczna dywersyfikacja; konieczne jest tworzenie i rozwijanie pozarolniczych miejsc pracy oraz promowanie i wspieranie postaw przedsiębiorczych.

W literaturze przedmiotu przedsiębiorczości przypisuje się ogromne znaczenie [Duczkowska-Małysz, Duczkowska-Piasecka 1996, s. 216; Hunek 1993, s. 17; Hunek 1995, s. 130; Kłodziński 2006, s. 65; Sawicka 2005, s. 5].  Przedsiębiorczość jest najskuteczniejszym sposobem walki z bezrobociem i aktywizacji wiejskiej społeczności. Nie tylko przyczynia się do zwiększania dochodów wiejskich gospodarstw i lepszego zaspokajania lokalnych potrzeb, ale także jest warunkiem uruchomienia mechanizmu mnożnikowego, szansą na modernizację wsi i rozprzestrzenianie się postępu technicznego. Rozwój postaw przedsiębiorczych przyczynić się może do zwalczania marazmu i apatii wiejskich społeczności, a przez to stworzyć solidne podstawy przyszłych działań opartych na pomysłowości i wzajemnej pomocy. Przedsiębiorczość w formie małych firm i mikroprzedsiębiorstw jest podstawowym narzędziem aktywizowania ludzi, budowania lokalnych wspólnot i utrzymywania gospodarczej żywotności danego regionu.

Szczególne znaczenie ma przedsiębiorczość kobiet wiejskich. W Polsce, w wielu rodzinach, przede wszystkim tych o niskich dochodach, bardzo często to właśnie na kobietach spoczywa obowiązek gospodarowania skromnym budżetem. Jednocześnie kobiety chcą aktywnie przyczyniać się do poprawy sytuacji materialnej gospodarstwa domowego, co jest istotne szczególnie na polskiej wsi, gdzie zagrożenie biedą jest większe niż w miastach. Lokalny rynek pracy nie oferuje jednak wielu możliwości zatrudnienia, te nieliczne są niskiej jakości i zazwyczaj dosyć daleko od miejsca zamieszkania. Dla tych kobiet aktywność gospodarcza na niewielką skalę jest zatem sposobem na „dorobienie sobie”, na podreperowanie domowego budżetu tak, by nie trzeba było dokonywać wyboru, czy kupić dzieciom buty czy lekarstwa. Dodatkowo niektóre usługi, jak np. krawiectwo, pozwalają kobietom łączyć pracę z opieką nad dziećmi czy innymi osobami zależnymi, a tradycyjnie silne na wsi więzi międzyludzkie i przekazywanie informacji „z ust do ust” mogą zastąpić reklamę.

Jednak z wyników przeprowadzonych ostatnio badań wynika, że kobiety wiejskie nie są zainteresowane zmianą profesji czy zatrudnieniem poza gospodarstwem rolnym [Psyk-Piotrowska 2008, s. 100], a założenie własnej działalności gospodarczej nadal nie jest dla nich alternatywą dla bezrobocia [Hanke 2008, s. 94]. W niniejszej pracy przeanalizuję, jakie czynniki wpływają na wiejską przedsiębiorczość kobiet w Polsce i co stanowi przeszkody i bariery tej przedsiębiorczości.

SYTUACJA NA POLSKIEJ WSI

Współczesna polska wieś często wygląda tak, jak w opisie Iwanickiej [Iwanicka 2004 s.14]:

Jest sklep, ale brakuje punktów usługowych, nie ma kanalizacji, gazu, a może nawet wody bieżącej, dobrego dojazdu do gospodarstw, oświetlenia ulicznego, chodników, żaden przedsiębiorca nie ulokował tu swojego kapitału, a wieczorami w niedziele i dni świąteczne nie ma się gdzie zebrać. Życie kulturalne mieszkańców wsi ogranicza się więc do oglądania telewizji w domach i do wizyt sąsiedzkich.

Obszary wiejskie w Polsce borykają się z dwoma głównymi problemami – niedostatecznym rozwojem infrastruktury (technicznej i społecznej) oraz wysokim bezrobociem (zarówno rejestrowanym, jak i utajonym). Choć polska wieś jest zróżnicowana pod względem rozwoju społeczno-gospodarczego, przy czym w najlepszej sytuacji są wsie położone w okolicach dużych miast i na terenach atrakcyjnych turystycznie, a w najgorszej tzw. obszary popegeerowskie i część rejonów przygranicznych, te dwa główne problemy są wspólne w zasadzie dla wszystkich obszarów wiejskich w Polsce. Słaba infrastruktura techniczna i społeczna nie tylko ujemnie wpływa na jakość życia mieszkańców, ale także obniża atrakcyjność obszarów wiejskich dla potencjalnych inwestorów i utrudnia napływ kapitału. Natomiast długotrwałe bezrobocie powoduje m.in. pauperyzację, nasilanie procesów marginalizacji i zwiększanie nierówności szans edukacyjnych. Brak szans zatrudnienia jest jedną z głównych przyczyn migracji do miast młodych, wykształconych osób, szczególnie młodych kobiet, dla których wieś nie jest atrakcyjnym miejscem życia. Skutkuje to zmianą struktury wiekowej ludności wiejskiej (na wsi zostają przeważnie ludzie starsi) oraz wyludnianiem się wielu wsi, co z kolei prowadzi do ich ekonomicznej i społecznej degradacji.

Pod względem wyposażenia w infrastrukturę techniczną polska wieś jest silnie zróżnicowana przestrzennie, przy czym zarówno jakość jak i dostępność infrastruktury pogarszają się wraz ze wzrostem odległości od miasta. Wieś wciąż jeszcze nie jest dostatecznie wyposażona w sieć wodociągową i kanalizacyjną, brakuje systemów oczyszczania ścieków. Dostęp do wodociągu posiada 88,3% wiejskich gospodarstw domowych, ustęp – 74%, łazienkę – 75%, centralne ogrzewanie – 63,7%, gaz z sieci – 18% [GUS 2007]. Znaczna część sieci energetycznej pochodzi z lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku, co jest przyczyną częstych przerw w dostawie energii i spadków napięcia [KPS 2007, s. 23]. Gęstość sieci telefonicznej w Polsce jest ciągle niższa niż średnia dla krajów europejskich, a korzystanie z Internetu na terenach wiejskich jest znacznie niższe niż na terenach miejskich (w 2007 r. odsetek osób korzystających z Internetu kształtował się na poziomie 35,1% na wsi i 55,3% w mieście [GUS 2007]). Gęstość dróg różni się w zależności od regionu, a wspólnym problemem dla całego kraju jest niska jakość nawierzchni.

Także infrastruktura społeczna na obszarach wiejskich jest słabo rozwinięta. Brakuje szkół, placówek kulturalnych i opiekuńczych; w porównaniu z obszarami miejskimi na wsi jest znacznie mniej palcówek służby zdrowia. Poza tym polska wieś charakteryzuje się niskim dostępem do podstawowych usług kulturalnych.

Problemem jest niska jakość kapitału społecznego – poziom wykształcenia, kwalifikacji, przygotowania zawodowego, kompetencji językowych i społecznych mieszkańców wsi jest niższy niż mieszkańców miast. Gorsze są także warunki i przeciętny poziom nauczania – dzieci wiejskie rzadziej uczestniczą w oświacie przedszkolnej (co może być jednym z powodów ich gorszych wyników w dalszej nauce), oferta edukacyjna szkół ponadgimnazjalnych jest słabsza, nauczyciele często mają niższe kwalifikacje. Zła sytuacja materialna wielu rodzin powoduje, że głównym kryterium wyboru szkoły ponadgimnazjalnej staje się niewielka odległość od miejsca zamieszkania, pozwalająca ograniczyć koszty dojazdu. Niższy poziom kształcenia przedszkolnego i szkolnego oraz kończenie edukacji na niższym poziomie (głównie szkoła zasadnicza) sprawiają, że poziom wykształcenia na wsi jest słaby i stanowi niejednokrotnie barierę podjęcia działalności pozarolniczej.

Z rolnictwa utrzymuje się blisko połowa mieszkańców wsi [GUS 2007]. Kondycja wielu gospodarstw rolnych jest jednak bardzo zła, są one mało wydajne, nieefektywne i niedochodowe. Na polskiej wsi dominuje niekorzystna, rozdrobniona struktura agrarna, ręczna technika wytwarzania, wielokierunkowy charakter produkcji, wysokie spożycie naturalne i niska zdolność do akumulacji [Wojciechowska-Ratajczak 1999, s. 6]. Dodatkowo, dominującą część obszarów wiejskich w Polsce cechuje wadliwa struktura społeczno-zawodowa, brak powiązań kooperacyjnych między rolnictwem a przetwórstwem, niepewność zbytu wytworzonego surowca, brak infrastruktury rynku rolnego i tradycyjne wyobrażenie o gospodarstwie rolnym [Duczkowska-Małysz 2003, s. 8]. Siła ekonomiczna wielu gospodarstw rolnych jest niewielka, brakuje nowoczesnego parku maszynowego, niska jest świadomość ekologiczna. Poza marginesem życia gospodarczego pozostają tradycyjne chłopskie gospodarstwa produkujące wyłącznie na własne potrzeby.

Największym problemem obszarów wiejskich jest bezrobocie, przy czym bezrobociu jawnemu towarzyszy bezrobocie utajone, określane także jako przeludnienie agrarne. Silna tradycja prowadzenia gospodarstw rodzinnych w Polsce, nieznacznie tylko zakłócona przez nacjonalizację i kolektywizację w okresie gospodarki centralnie planowanej, mocne przywiązanie do ziemi i znaczne rozdrobnienie gospodarstw powodują, że na polskiej wsi od dawna występują nadwyżki siły roboczej. Dodatkowo, w okresie transformacji, gospodarstwa rolne odgrywały rolę bufora socjalnego dla tzw. chłoporobotników – dwuzawodowców –   zwalnianych z likwidowanych zakładów przemysłowych. Ich powrót na wieś łagodził wprawdzie skutki utraty pracy i zapewniał minimum egzystencji, uniemożliwiał jednak przekształcenia strukturalne, których nieodłącznym elementem jest koncentracja ziemi i zmniejszenie zatrudnienia w rolnictwie.

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej otworzyło przed polskim rolnictwem nowe możliwości rozwiązywania wielu problemów społeczno-gospodarczych. Polska wieś niewątpliwie skorzystała na akcesji, także finansowo. W latach 2007-2013 na rozwój wsi przeznaczone zostaną kolejne środki z budżetu wspólnotowego (łącznie w latach 2007- 2013 z Europejskiego Funduszu Rolnego Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) Polska otrzyma wsparcie w wysokości ponad 13 mld euro).

Wsparcie wspólnotowe w ramach rozwoju infrastruktury technicznej, społecznej i kulturalnej, działania na rzecz zwiększania świadomości ekologicznej, popularyzacja ochrony i promocji dziedzictwa oraz tradycji wsi, a także szkolenia mogą przyczynić się do dywersyfikacji źródeł dochodów ludności wiejskiej i rozwoju wszelkich form przedsiębiorczości prowadzących do tworzenia nowych miejsc pracy. Rozwój przedsiębiorczości jest najważniejszym sposobem walki z bezrobociem na wsi [Duczkowska-Małysz 1993, s. 13], a tym samym zapobiegania wyludnianiu się obszarów wiejskich i ucieczki do miast ludzi młodych i kobiet. Szczególnego znaczenia nabiera wspieranie przedsiębiorczości wśród kobiet wiejskich – z jednej strony są one najbardziej zagrożone bezrobociem, konieczna jest więc ich aktywizacja zawodowa, z drugiej zaś strony to właśnie kobiety w środowisku wiejskim są często liderkami zmian. Według Kretek-Kamińskiej [Kretek-Kamińska 2008, s. 40] to właśnie od zaradności i innowacyjności kobiet, ich otwartości na nowe doświadczenia i umiejętności radzenia sobie z dotąd nieznanymi wyzwaniami zależeć będzie kierunek i zakres dalszych przemian polskiej wsi.

KOBIETY WIEJSKIE I ICH AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA

Według Tryfan [Tryfan 1995, s. 8] wszystkie kobiety pracujące w rodzinnych gospodarstwach rolnych trzeba uznać za zawodowo czynne. Ich aktywność zawodowa związana jest z funkcjami, które wykonują, z aktywnością w obszarze gospodarstwa domowego, rodziny i gospodarstwa rolnego. Za gospodarstwo domowe i rodzinę kobieta ponosi praktycznie wyłączną odpowiedzialność. Prace takie, jak żywienie rodziny, magazynowanie i przetwarzanie produktów, konserwacja odzieży, urządzanie, wyposażanie mieszkania i utrzymywanie w nim porządku [Gutkowska 2004, s. 80] w środowisku wiejskim uważane są za typowo kobiece. Także opieka nad dziećmi i rodziną oraz pełnienie funkcji opiekuńczych i wychowawczych przypisana jest niemal wyłącznie kobietom. Opieka nad często wielodzietną i  wielopokoleniową rodziną z niedołężnymi rodzicami czy dziadkami sprawia, że kobiety wiejskie są przeciążone obowiązkami. Sytuację pogarsza praktyczny brak zorganizowanej opieki nad dziećmi (przedszkola, stołówki szkolne, kolonie) i nieadekwatny do potrzeb rodzin rolniczych system świadczeń socjalnych (np. brak urlopów macierzyńskich w indywidualnych gospodarstwach rolnych). Jeśli chodzi o aktywność kobiet w obrębie gospodarstwa rolnego to praca kobiety nie ogranicza się do pomocy – często pracuje ona na równi z mężczyzną, także po osiągnięciu wieku emerytalnego. Częstą sytuacją jest taka, w której kobiety pracujące zarobkowo jednocześnie pomagają w gospodarstwie rolnym i sprawują wyłączną opiekę nad dziećmi i domem. Konieczność dzielenia obowiązków zawodowych z pracą w rodzinnym gospodarstwie rolnym skutkuje przeciążeniem rolami i przepracowaniem. Praktycznie niezależnie od statusu zawodowego kobiety wiejskie zawsze aktywnie uczestniczą w pracach na rzecz gospodarstwa rolnego czy przedsiębiorstwa rodzinnego. Za tę pracę, która przyczynia się przecież do powiększania dochodu rodziny, kobiety wiejskie nie otrzymują wynagrodzenia.

Na polskiej wsi kobiety tradycyjnie odgrywały istotną rolę – częściowe lub całkowite odchodzenie mężczyzn do zawodów pozarolniczych (tzw. ludność dwuzawodowa) sprawiało, ze kobiety musiały przejmować wiele zadań wykonywanych przedtem przez mężczyzn. Częstym zjawiskiem było samodzielne prowadzenie gospodarstwa rolnego przez kobietę. Po transformacji ustrojowej tendencja ta uległa zahamowaniu – dwuzawodowcy wrócili na wieś (ze względu na to, że „mieli dokąd wracać”, często zwalniani byli jako pierwsi z likwidowanych zakładów pracy) przyczyniając się do wzrostu bezrobocia kobiet wiejskich. Dodatkowo, wzrost mechanizacji i wydajności produkcji, zmniejszający zapotrzebowanie na siłę roboczą, rodzi ryzyko, że feminizacja zawodu rolnika przemieniać będzie się w feminizację bezrobocia i w dalszej kolejności w feminizację ubóstwa. Stopa bezrobocia rejestrowanego na polskiej wsi jest wyższa wśród kobiet niż wśród mężczyzn (w 2006 r. stopa bezrobocia na wsi wynosiła 11,5%, przy czym wśród mężczyzn bezrobocie kształtowało się na poziomie 9,9%, a wśród kobiet na poziomie 13,6%[1] [GUS 2007]). W szczególny sposób bezrobociem i ubóstwem zagrożone są kobiety chore, starsze, samotne i młode matki, kobiety niepełnosprawne oraz kobiety wiejskie na obszarach tzw. odosobnionych lub ekonomicznie zaniedbanych, zwłaszcza będące głową gospodarstw domowych [Tryfan 1995, s. 7]. Rozmiary ukrytego bezrobocia powiększają młode kobiety po szkole ponadpodstawowej czy ponadgimanzjalnej, które nie mogąc znaleźć zatrudnienia w mieście wracają na wieś, do rodzinnych gospodarstw.

Według Krzyszkowskiego [Krzyszkowski 2007a, s. 231] aktywność ekonomiczną kobiet wiejskich stymulują m. in.: wzrastająca wartość kapitału ludzkiego (dzięki rosnącemu poziomowi wykształcenia i kwalifikacji kobiet wiejskich, i w efekcie wzrostu ich aspiracji edukacyjnych i zawodowych), akceptacja dla aktywności ekonomicznej kobiet wiejskich wśród lokalnych podmiotów rynku pracy (zwolennicy zatrudniania kobiet odwołują się m.in. do niższych kosztów pracy kobiet), zmniejszająca się rozrodczość kobiet wiejskich, starzenie się wsi rozwijające popyt na środowiskowe lub stacjonarne usługi opiekuńcze, trudna sytuacja materialna wielu rodzin wiejskich. Z kolei główną przyczyną braku aktywności zawodowej kobiet wiejskich jest obciążenie obowiązkami opiekuńczymi, brak wystarczających kwalifikacji i brak odpowiedniej infrastruktury. W badaniach przeprowadzonych w ramach projektu „Wieloaspektowa diagnoza sytuacji kobiet na rynku” [Krzyszkowski et al. 2007b, s. 144-145] zidentyfikowano osiem głównych grup barier utrudniających aktywność kobiet wiejskich na rynku pracy:

1.      bariery leżące po stronie rynku pracy – brak ofert pracy dla kobiet, brak pracy zgodnej z zawodem, preferowanie mężczyzn przez pracodawców, niskie wynagrodzenia;

2.      obciążenia rodzinno-zawodowe kobiet – konieczność opiekowania się dziećmi i innymi osobami w rodzinie, konieczność pomocy w rodzinnym gospodarstwie rolnym;

3.      braki i deficyty mieszkanek wsi – ograniczone kwalifikacje kobiet, brak praktyki zawodowej, zły stan zdrowia, nieumiejętność poszukiwania pracy, świadomościowe bariery związane z obowiązkami roli w rodzinie i gospodarstwie, feminizacja zawodów;

4.      bierność lub złe działania władz lokalnych – brak działań w kierunku tworzenia nowych miejsc pracy, przyciągania inwestorów oraz środków pomocowych z zewnątrz;

5.      złe funkcjonowanie powiatowych urzędów pracy – działają one rutynowo i mało skutecznie;

6.      wyparcie z dyskursu na poziomie regionalnym wsi i mieszkanek wsi – brakuje wizji i strategii regionalnych w zakresie polityki społecznej wobec kobiet wiejskich na rynku pracy;

7.      bariery rozwoju przedsiębiorczości kobiet wiejskich – głównymi przeszkodami są biurokratyczne trudności przy zakładaniu firmy, brak popytu na rynku lokalnym, brak ludzi przedsiębiorczych, lokalnych liderów gospodarczych, którzy zainicjowaliby przedsięwzięcia gospodarcze;

8.      brak promocji usług opiekuńczych i turystyki wiejskiej – brak działań informacyjno – edukacyjnych o sektorze usług opiekuńczych i turystyce wiejskiej – perspektywicznych obszarach aktywności ekonomicznej kobiet wiejskich.

Pozycja przetargowa kobiet i ich szanse kształtowania własnej sytuacji na rynku pracy zależą od: poziomu wykształcenia, dostępności pracy na lokalnym rynku, uprzednich doświadczeń zawodowych, wymagań rynku pracy oraz sytuacji dochodowej gospodarstw rolnych [Sawicka 2005, s. 42]. Niestety kobiety wiejskie są gorzej wykształcone niż mieszkanki miast, mają także mniejsze (jeśli w ogóle) doświadczenie zawodowe. Kobiety wiejskie mają mniejszą możliwość dokształcania się, opiekować się bowiem muszą rodziną i gospodarstwem domowym. Aktywizacja zawodowa kobiet wiejskich w sytuacji, gdy zakres ich obowiązków domowych w rodzinie nie ulega zmniejszeniu oznacza przepracowanie, brak czasu i zaniedbywanie zdrowia. Ścisłe powiązanie gospodarstwa domowego i rolnego sprawia, że mobilność kobiet na wsi jest mniejsza niż w mieście Barierą aktywizacji zawodowej kobiet wiejskich jest także brak kapitału lokalnego i inwestorów zewnętrznych oraz bierność władz lokalnych. Jednocześnie aktywizacja zawodowa kobiet jest warunkiem koniecznym zapobiegania wyludnianiu obszarów wiejskich i zachowania ich żywotności. Wieś jutra, chcą rozwijać usługi i pozarolnicze źródła dochodów, musi skutecznie wykorzystywać wszystkie swoje atuty, w tym potencjał kobiet. Sposobem zapobiegania uciekaniu młodych wykształconych kobiet do miast oraz przeciwdziałania marginalizacji i biedzie kobiet wiejskich jest rozwijanie przedsiębiorczości.

WIEJSKA PRZEDSIĘBIORCZYNI W POLSCE

Przedsiębiorczość kobiet stanowi często swoiste przedłużenie funkcji, jakie pełnią one w domu lub jest związana z zawodami tradycyjnie określanymi jako „kobiece”. Znamiennym jest, że większość firm prowadzonych przez kobiety działa w sektorze usług; są to zazwyczaj przedsiębiorstwa małe i relatywnie młode, z małym kapitałem zakładowym i generujące raczej umiarkowane dochody. Firmy prowadzone przez kobiety są zazwyczaj mniejsze od firm prowadzonych przez mężczyzn, a wiele z nich działa na zasadzie samozatrudnienia Zaznaczyć również należy, że kobiety prowadzące własne firmy, poza problemami typowymi dla małych czy mikro przedsiębiorstw, muszą borykać się z dodatkowymi barierami – barierami administracyjnymi, brakiem kapitału, trudnym dostępem do kredytu, brakiem wiedzy i umiejętności menedżerskich, zobowiązaniami rodzinnymi, brakiem doświadczenia.

Wiejska kobieta przedsiębiorcza to według Brodzińskiej i Raźniewskiego [Brodzińska, Raźniewski 2006, s. 67] kobieta wiejska, pełniącą funkcje zarówno tradycyjne (matki, żony, gospodyni domowej, producentki rolnej), jak i współczesne (organizatorki biznesu, aktywnej uczestniczki życia społecznego w swoim środowisku). Podkreślić należy, że przedsiębiorczość na wsi nie musi kojarzyć się wyłącznie z działalnością podmiotów gospodarczych i ich właścicieli – to także szeroko rozumiana działalność społecznikowska, w postaci np. zawiązywania i prowadzenia różnorodnych instytucji typu obywatelskiego (komitet budowy szkoły; stowarzyszenie rozwoju gminy itd.), które przyczyniają się do rozwoju lokalnego [Kłodziński 2006, s. 70]. Przedsiębiorczość jest postawą, sposobem zachowania opartym na wiedzy i prowadzącym do działań nadających zasobom nowe możliwości tworzenia bogactwa; sposobem zachowania sprowadzającym się do stałego poszukiwania i odkrywania okazji do innowacji o charakterze celowym i zorganizowanym [Duczkowska-Piasecka 1993, s. 10]. Przedsiębiorczość wśród kobiet wiejskich postrzegać należy zatem nie tylko w tempie tworzenia nowych firm, ale także jako wyszukanie i podjęcie dodatkowego – poza gospodarstwem rolnym – zatrudnienia [Duczkowska-Małysz, Duczkowska-Piasecka 1995, s. 44]. Przedsiębiorczość kobiet wiejskich jest najskuteczniejszą metodą poprawy sytuacji materialnej, zmniejszania bezrobocia i przeciwdziałania zagrożeniom, jakie ono ze sobą niesie oraz przeciwdziałania dyskryminacji kobiet na rynku pracy. Według Duczkowskiej-Małysz i Duczkowskiej-Piaseckiej [Duczkowska-Małysz, Duczkowska-Piasecka 1995, s. 42-43] podstawą rozwoju przedsiębiorczości wśród kobiet wiejskich jest przede wszystkim pracowitość i szacunek dla pracy postrzegane jako cechy godne naśladowania, przy czym kobiety starsze postrzegają pracowitość jako cnotę i wartość samą w sobie, młodsze zaś jako źródło zarobkowania. Innym czynnikiem umożliwiającym rozwój przedsiębiorczości jest przywiązanie do własności, która wiąże mieszkańców wsi z ich miejscem pracy, stanowi cel życia, przedmiot godny pracy i pomnażania dla kolejnych pokoleń. Kobiety wiejskie w Polsce wykazują większą niż mężczyźni skłonność do przedsiębiorczości. Wynika to przede wszystkim z chęci poprawy warunków ekonomicznych rodziny (poprawa sytuacji materialnej rodziny, przeciwdziałanie bezrobociu, racjonalne gospodarowanie budżetem), chęci poprawy warunków społeczno – bytowych (poprawa infrastruktury wewnętrznej i zewnętrznej gospodarstwa domowego i dbałość o jego estetykę; zdobywanie kwalifikacji zawodowych poprzez udział w szkoleniach, doradztwie) oraz chęci potwierdzenia swej użyteczności i zdobycia uznania w społeczności lokalnej [Gutkowska, Żelazna 1998, s. 111]. Głównym motywem podejmowania działalności gospodarczej przez kobiety wiejskie w Polsce jest poszukiwanie dodatkowego źródła dochodów. Inne motywy, takie jak możliwość samorealizacji czy potrzeba niezależności występują znacznie rzadziej, jeśli w ogóle. Dla kobiet wiejskich w Polsce prowadzenie własnej firmy jest sposobem na podreperowanie skromnego domowego budżetu, dającym jednocześnie możliwość łączenia działalności pozarolniczej z prowadzeniem domu, opieką nad osobami zależnymi i pomocą w gospodarstwie rolnym.

Dostęp do finansowania jest jedną z głównych barier przedsiębiorczości kobiet. Małe firmy zakładane przez kobiety potrzebują niewielkich kredytów. Banki często nie wiedzą jak oceniać biznes plany przedsięwzięć kobiet, dodatkowo biznesy kobiece, ze względu na sektor, wielkość firmy, kapitał itp. ciągle jeszcze uważane są za obarczone większym ryzykiem. Jednocześnie kobiety nie mają wiedzy, jakie instrumenty finansowe są dla nich dostępne, a ze względu na mniejsze doświadczenie biznesowe i zawodowe są mniej przygotowane do prowadzenia firm niż mężczyźni. Najczęstszym źródłem kapitału dla kobiecych przedsięwzięć pozostają nieformalne pożyczki od rodziny i przyjaciół. Jednak ubożenie społeczeństwa wiejskiego powoduje, że o taką pomoc jest coraz trudniej. Duże znaczenie mają zatem programy informacyjne i ułatwienia w zaciąganiu niewielkich kredytów czy pożyczek. W wielu krajach, zarówno wysoko rozwiniętych, jak i rozwijających się, skutecznym wsparciem przedsiębiorczości kobiet okazały się mikrokredyty.

Inną poważną barierą rozwoju przedsiębiorczości wiejskiej jest brak kwalifikacji i umiejętności. Kobiety nie mają wystarczającej wiedzy z zakresu marketingu, rachunkowości, nie znają przepisów, nie korzystają z komputera i Internetu. Skutkiem tego jest działanie raczej intuicyjne, co przyczynia się do skrócenia czasu przetrwania ich przedsiębiorstw. Kobieta wiejska prowadząca działalność gospodarczą powinna posiadać odpowiednie kwalifikacje zarówno zawodowe, zdobyte w drodze kształcenia, jak i praktyczne, nabyte przez doświadczenie [Brodzińska, Raźniewski 2006, s. 67].  Jeśli chodzi o edukację, to chociaż rozpiętości w zakresie wykształcenia zmniejszają się, wybory dokonywane przez kobiety i mężczyzn nadal pozostają zgodne z tradycyjnymi stereotypami – kobiety dominują w takich branżach, jak opieka zdrowotna i społeczna, edukacja, administracja publiczna i handel detaliczny; mężczyźni natomiast stanowią większość jako technicy, inżynierowie, finansiści [Sawicka 2005, s. 24]. Również uczestnictwo w szkoleniach odzwierciedla tradycyjne postrzeganie zawodów „męskich” i „kobiecych”. Umiejętności biznesowe kobiety najczęściej zdobywają w praktyce, ewentualnie korzystają z doświadczeń wyniesionych z poprzedniego miejsca pracy lub własnego gospodarstwa rolnego. Kluczowym warunkiem rozwoju przedsiębiorczości jest zatem stworzenie systemów szkoleń dla kobiet. Muszą one być jednak dopasowane do specyficznych potrzeb kobiet wiejskich i uwzględniać fakt, że główną przeszkodą uczestnictwa kobiet w szkoleniach jest brak czasu spowodowany przeciążeniem rolami. Przy planowaniu kursów konieczne jest zwrócenie uwagi na kwestię dostępności transportu i systemu opieki nad dziećmi, a miejsca szkoleń należy, w miarę możliwości, lokalizować jak najbardziej lokalnie.

Innymi barierami przedsiębiorczości kobiet są tzw. czynniki o charakterze wewnętrznym – obawa przed ryzykiem, niewiara we własne siły, mała zaradność i siła przebicia, obawa przed konfliktem ze środowiskiem, lęk przed opinią społeczną, nadmiar obowiązków domowych, uznanie priorytetu obowiązków względem rodziny, sprzeciw męża czy rodziny [Gutkowska, Żelazna 1998, s. 112] a także bariery społeczne -  kulturowo uwarunkowane stereotypy, według których powołaniem kobiety jest małżeństwo i macierzyństwo a nie działalność gospodarcza [Raźniewski, Brodziński 2003, s. 25].

Działania przedsiębiorcze podejmowane przez kobiety na obszarach wiejskich realizowane są głównie na czterech płaszczyznach: produkcji, przetwórstwa, handlu oraz usług. Do produkcji zaliczyć można m.in. placówki rękodzieła, wyrób ceramiki użytkowej i ozdobnej, artykuły wiklinowe, twórczość ludową, chałupnictwo, uprawę ziół i ich konfekcjonowanie, uprawę grzybów hodowlanych, hodowlę królików, rolnictwo ekologiczne, pszczelarstwo, produkcję specjalistyczną (uprawa roślin specjalnych – roślin przyprawowych i kwiatów; roślin do przetwórstwa na cele energetyczne; roślin włóknistych; tytoniu), piekarnie czy ciastkarnie. Przetwórstwo obejmuje mi.in.: przetwórstwo owoców i warzyw (wyrób soków, wina, powideł, surówek, kiszonek), przetwórstwo mleka (wyrób masła, serów), przetwórstwo mięsa, wyrób wędlin, przetwórstwo zbóż. Do handlu zalicza się m.in.: bezpośrednią sprzedaż produktów żywnościowych, prowadzenie hurtowni, prowadzenie sklepów spożywczych i przemysłowych, handel materiałami budowlanymi, handel środkami produkcji dla rolnictwa. Przykłady usług to m.in.: odpłatne usługi na rzecz innych gospodarstw, działalność agroturystyczna wykorzystująca przestrzeń, bazę lokalową i surowcową oraz zasoby pracy rodziny, prowadzenie zakładów zakłady krawieckich czy fryzjerskich, prowadzenie małej gastronomii, usługi kwiaciarskie i ogrodnicze, biura ubezpieczeniowe, urządzenie i wykorzystywanie pól golfowych lub innych urządzeń rekreacyjnych na dużych powierzchniach, chów koni i przygotowanie terenów do ich ujeżdżania, hipoterapia, hotelarstwo, pielęgnacja krajobrazu i usługi komunalne (czyszczenie i konserwacja rowów, pielęgnacja biotypów [Gutkowska 2004, Hunek 1993, Seręga 2005, Szymańska 2004, Wrzochalska 2006].

Szczególnego znaczenia nabierają możliwości rozwoju przedsiębiorczości wiejskiej w obszarze usług opiekuńczych i agroturystyki. Popyt na usługi opiekuńcze na wsi kształtuje przede wszystkim proces starzenia się społeczeństwa. Poza tym, zmiany kulturowe, jakie zaszły w ostatnich latach sprawiły, że więzi rodzinne i społeczne uległy znacznemu osłabieniu, a opieka nad starszymi nie jest już oczywistą powinnością młodszych pokoleń. Ucieczka młodych do miast spowodowała zanikanie rodzin wielopokoleniowych, a wiele małych gospodarstw rolnych prowadzonych jest przez ludzi w wieku poprodukcyjnym. Jednocześnie infrastruktura medyczna na obszarach wiejskich jest słaba, poziom usług medycznych niezadowalający, a system usług opiekuńczych niewydajny. Ewentualne umieszczanie starych czy niedołężnych mieszkańców wsi w domach pomocy społecznej jest rozwiązaniem co najmniej niezadowalającym. Z jednej strony generuje bowiem znaczne koszty dla lokalnych samorządów (z uwagi na niski poziom rent i emerytur rolniczych), z drugiej zaś jest niekomfortowe dla samych zainteresowanych – opuszczenie miejsca, w którym spędziło się większość życia i zmiana codziennej rutyny są dla wielu mieszkańców wsi trudne do wyobrażenia. Po stronie podażowej rynek usług opiekuńczych kształtuje wysokie rejestrowane i ukryte bezrobocie kobiet wiejskich, dotykające najbardziej dotkliwie osoby młode o niskim poziomie wykształcenia. Ponieważ świadczenie usług opiekuńczych, takich jak sprzątanie, pranie, gotowanie czy robienie zakupów nie wymaga wysokich kwalifikacji i stanowi niejako przedłużenie funkcji pełnionych przez kobiety w domu, ich rozwój jest szansą na aktywizację zawodową kobiet.

Najpopularniejszym chyba pomysłem na ożywienie terenów wiejskich jest promowanie rozwoju agroturystyki, przy czym pamiętać należy, że tylko niewielki odsetek gmin w Polsce może rzeczywiście czerpać korzyści z turystyki wiejskiej. W ostatnich latach zmianie ulega sposób wypoczywanie Polaków – często rezygnuje się z długich wakacji na rzecz krótkich, weekendowych wyjazdów. Wzrasta zainteresowanie zielonymi szkołami, produktami regionalnymi, wioskami tematycznymi. Szanse mają zatem przede wszystkim tereny atrakcyjne rekreacyjnie, przyrodniczo, krajobrazowo czy historycznie. Przeszkodą może być zły stan infrastruktury technicznej, brak umiejętności i wiedzy, a przede wszystkim zachowawcze postawy lokalnej społeczności i brak współpracy między podmiotami oferującymi usługi. Podkreślić należy, że usługi agroturystyczne wymagają większych niż usługi opiekuńcze nakładów finansowych, a także większej wiedzy i umiejętności. Konieczne zatem jest zapewnienie wydajnego systemu szkoleń i wsparcia finansowego dla  najlepszych pomysłów.

PODSUMOWANIE

Poważną barierą rozwoju obszarów wiejskich jest słaba infrastruktura transportowa, telekomunikacyjna, energetyczna i wodna. Na wsi brakuje także wydajnej sieci usług socjalnych i opiekuńczych, słaba jest jakość usług medycznych, brakuje infrastruktury szkoleniowej, dostęp do technologii informatycznych jest utrudniony. Poziom wykształcenia mieszkańców wsi jest gorszy niż mieszkańców miast, ci nieliczni wykształceni zazwyczaj migrują do miast w poszukiwaniu interesującej i dobrze płatnej pracy. Wciąż jeszcze wiele jest małych rodzinnych gospodarstw, często żyjących na granicy ubóstwa. Przeludnienie agrarne w gospodarstwach dawnych chłopo-robotników i długotrwałe bezrobocie na terenach popegeerowskich rodzą potencjalne lub rzeczywiste zagrożenie patologiami. Uwarunkowania te nie stwarzają atrakcyjnej bazy dla rozwoju przedsiębiorczości kobiet wiejskich.

Dodatkowo kobiety wiejskie często są przepracowane i przeciążone pełnionymi rolami – opieka nad dziećmi i niedomagającymi członkami rodziny oraz prowadzenie gospodarstwa domowego wciąż uważane są na wsi za zajęcia „typowo kobiece”. Dodatkowo kobiety wiejskie pracują w gospodarstwie rolnym, a często także poza nim, na etacie. W takiej sytuacji, przy braku dogodnego transportu i instytucji opieki nad dziećmi, trudno oczekiwać od kobiet uczestnictwa w szkoleniach czy kursach; z kolei bez ustawicznego dokształcania się trudno sobie wyobrazić skuteczne funkcjonowanie na współczesnym rynku pracy. Właśnie brak kwalifikacji i umiejętności, obok trudności w dostępie do źródeł finansowania, jest główną barierą rozwoju przedsiębiorczości wiejskiej kobiet. Jednocześnie podkreślić trzeba, że w wiejskich kobietach drzemie ogromny potencjał, potrafią one aktywnie działać, gdy w grę wchodzi dobro ich rodziny czy dobro społeczne.

W celu społecznego i ekonomicznego ożywienia obszarów wiejskich potrzebna jest ich ekonomiczna dywersyfikacja, rozwijanie infrastruktury i tworzenie warunków dla rozwoju usług. Przede wszystkim jednak konieczna jest aktywizacja zawodowa mieszkańców wsi, przy czym szczególnego znaczenia nabiera promowanie i wspieranie przedsiębiorczości kobiet. Promowanie i wspieranie przedsiębiorczości kobiet jest kluczowym warunkiem utrzymania żywotności obszarów wiejskich. Aby zapobiegać wyludnianiu się wsi i uciekaniu młodych ludzi, szczególnie kobiet, do miast i za granicę, konieczne jest zapewnienie na obszarach wiejskich atrakcyjnych warunków życia. Rozwój drobnej przedsiębiorczości, głównie w dziedzinie usług, nie tylko przyczyni się do podniesienia jakości życia mieszkańców wsi poprzez lepsze zaspokajanie lokalnych potrzeb, ale także stworzy potencjalne źródła dochodów dla kobiet wiejskich, a tym samym przyczyniać się będzie do przeciwdziałania bezrobociu.

Wydaje się, że promowanie i wspieranie przedsiębiorczości jest jedynym sposobem utrzymania żywotności obszarów wiejskich, drogą z której nie ma odwrotu. Udział rolnictwa w zatrudnieniu i jego znaczenie w tworzeniu PKB na pewno nie będą w najbliższych latach rosły, konieczne jest więc organizowanie pozarolniczych miejsc pracy na obszarach wiejskich tak, by zatrzymać odchodzących z produkcji rolnej ludzi na wsi. Przykłady wielu krajów Unii Europejskiej pokazują, że przedsiębiorczość, szczególnie kobiet, przyczynia się nie tylko do zmniejszenia bezrobocia na obszarach wiejskich, ale także do ożywienia gospodarczego i społecznego, przełamania apatii i pobudzenia aktywności. Wyzwaniem najbliższych lat jest zaszczepienie i pielęgnowanie tego typu postaw na polskiej wsi.

Mgr Malwina Bajer

Doktorantka Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie

BIBLIOGRAFIA

1.        Brodzińska, K., Raźniewski, P. (2006), Sylwetka zawodowo-społeczna przedsiębiorczych kobiet wiejskich, [w:] Problemy aktywizacji gospodarczej obszarów wiejskich, PAN, Katedra Agrobiznesu i Ekonomii Środowiska Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Warszawa, s. 67-79.

2.        Duczkowska-Małysz, K. (1993), Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorczości [w:] Duczkowska – Małysz, K., Kłodziński, M. red., Rozwój przedsiębiorczości na terenach wiejskich, Wydawnictwo SGGW, Warszawa, s. 13-24.

3.        Duczkowska-Małysz, K., Duczkowska-Piasecka, M. (1995), Przedsiębiorczość wśród kobiet wiejskich [w:] Sawicka, J. red., Kobieta wiejska w Polsce, Jardan, Warszawa, s. 36-48.

4.        Duczkowska-Małysz, K., Duczkowska-Piasecka, M. (1996), Rozwój przedsiębiorczości na terenach przygranicznych [w:] Kłodziński, M., Rosner, A., red., Przeobrażenia społeczno-ekonomiczne obszarów wiejskich pogranicza zachodniego, IRWiR PAN, Warszawa, s. 214-239.

5.        Duczkowska-Małysz, K. (2003), Sytuacja społeczno-ekonomiczna kobiet wiejskich w Unii Europejskiej [w:] Duczkowska-Małysz, K., Raźniewski, P., Brodziński, Z., Knieć, W., Kobieta wiejska w Unii Europejskiej, RCDRRiOW w Przysieku, Przysiek, s. 4-19.

6.        Duczkowska-Piasecka, M. (1993), Pozarolnicze przedsięwzięcia gospodarcze na obszarze gminy i rola banków w rozwoju przedsiębiorczości [w:] Duczkowska – Małysz, K., Kłodziński, M. red., Rozwój przedsiębiorczości na terenach wiejskich, Wydawnictwo SGGW, Warszawa, s. 7-12.

7.        GUS (2007), Rocznik statystyczny rolnictwa i obszarów wiejskich, Warszawa.

8.        Gutkowska, K., Żelazna, K. (1998), Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorczości na wsi, ze szczególnym uwzględnieniem przedsiębiorczości kobiet, [w:] Sawicka, J. red., Aktywizacja zawodowa kobiet wiejskich poprzez rozwój drobnej przedsiębiorczości. Społeczno-kulturowe i ekonomiczne uwarunkowania przedsiębiorczości kobiet (t. I), Fundacja Rozwój SGGW, Warszawa, s. 98-114.

9.        Gutkowska, K. (2004), Kobiety wiejskie w procesie transformacji polskiej gospodarki, „Wieś i Rolnictwo”, nr 1, s. 80-99.

10.     Hanke, K. (2008), Strategie kobiet wiejskich w poszukiwaniu pracy [w:] Kszyszkowski, J. red., Diagnoza sytuacji społeczno-zawodowej kobiet w Polsce, MPiPS, Warszawa, s. 83-95.

11.     Hunek, T. (1993), Makroekonomiczne uwarunkowania rozwoju „small businessu” na terenach wiejskich [w:] Duczkowska-Małysz, K. red., Przedsiębiorczość na obszarach wiejskich. W stronę wsi wielofunkcyjnej, IRWiR PAN, Warszawa, s. 13-22.

12.     Hunek, T. (1995), Drobna przedsiębiorczość (small business) na terenach wiejskich, „Wieś i Rolnictwo”, nr 4, s. 126-138.

13.     Iwanicka, J. (2004), Wieś równych szans. Poradnik dla kobiet wiejskich, Centrum Praw Kobiet, Warszawa.

14.     Kłodziński, M. (2006), Aktywizacja społeczno-gospodarcza gmin wiejskich i małych miast, IRWiR PAN, Warszawa.

15.     KPS 2007-2013, Krajowy Plan Strategiczny Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 20017-2013 (2007), MRiRW, Warszawa.

16.     Kretek-Kamińska, A. (2008), Charakterystyki społeczno-zawodowe badanych kobiet wiejskich na tle danych ogólnopolskich [w:] Kszyszkowski, J. red., Diagnoza sytuacji społeczno-zawodowej kobiet w Polsce, MPiPS, Warszawa, s. 39-62.

17.     Krzyszkowski, J. (2007a), Gotowość do podjęcia aktywności ekonomicznej wśród kobiet z terenów niskozurbanizowanych, Raport końcowy badań Modułu IV w ramach projektu „Wieloaspektowa diagnoza sytuacji kobiet na rynku pracy”, PTPS, Uniwersytet Łódzki, Łódź.

18.     Krzyszkowski, J. et al. (2007b),  Kobiety na rynku pracy na terenach niskozurbanizowanych [w:] Auleytner, J. red., Wieloaspektowa diagnoza sytuacji kobiet na rynku pracy SPO RZL 1.6(b). Raport końcowy, Warszawa, s. 105-150.

19.     Psyk-Piotrowska, E. (2008b), Ograniczenia i możliwości aktywności zawodowej kobiet w perspektywie zachodzących przemian i planowanych kierunków rozwoju obszarów wiejskich [w:] Kszyszkowski, J. red., Diagnoza sytuacji społeczno-zawodowej kobiet w Polsce, MPiPS, Warszawa, s. 97-105.

20.     Raźniewski, P., Brodziński, Z. (2003), Konsekwencje integracji europejskiej dla kobiet wiejskich [w:] Duczkowska-Małysz, K., Raźniewski, P., Brodziński, Z., Knieć, W., Kobieta wiejska w Unii Europejskiej, RCDRRiOW w Przysieku, Przysiek, s. 20-33.

21.     Sawicka, J. (2005), Rola kobiet w aktywizacji i wielofunkcyjnym rozwoju obszarów wiejskich, Wydawnictwo SGGW, Warszawa.

22.     Seręga, Z. (2005), Właściciele wielofunkcyjnych gospodarstw rolnych. Typowe formy przedsiębiorczości polskich rolników, „Wieś i Rolnictwo”, Suplement do nr 3, s. 95-107.

23.     Szymańska, J. (2004), Rola kobiet w stymulowaniu rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich, [w:] Urban, S. red. (2004), Przedsiębiorczość i marketing szansą rozwoju obszarów wiejskich, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej, Wrocław, s. 60-68.

24.     Tryfan, B. (1995), Kobieta wiejska i rodzina wobec zmian systemowych, [w:] Sawicka, J. red., Kobieta wiejska w Polsce, Jardan, Warszawa, s. 7-35.

25.     Wojciechowska-Ratajczak, B. (1999), Podstawowe uwarunkowania ekonomiczne oraz kierunki polityki strukturalnej wobec wsi i rolnictwa w Polsce, „Wieś i Rolnictwo”, nr 1, s. 5-17.

26.     Wrzochalska, A. (2006), Zatrudnienie i bezrobocie kobiet wiejskich, IERiGŻ, Warszawa.

---

[1] Zaznaczyć należy, że właściciele i posiadacze gospodarstw rolnych o powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha przeliczeniowych nie mogą rejestrować się jako bezrobotni