Encyklopedia „Epistema”

SOCREALIZM

Socjalistyczny realizm, nurt w literaturze i sztuce związany z systemem komunistycznym i osobą Józefa Stalina (właść. Iosif Wissarionowicz Dżugaszwili, pseud. „Koba”, „Soso”, „Solin”, dyktator Rosji Sowieckiej, następca Włodzimierza Iljicza Lenina) miał swój początek w Dwudziestoleciu Międzywojennym, zaś jego koniec wiązać można ze śmiercią Stalina i zmianą polityki władz Związku Radzieckiego. Socrealizm powstał jako nurt opozycyjny wobec panujących w całej sztuce konstruktywizmu (sztuki plastyczne) i futuryzmu (literatura), uważanych za niezrozumiałe i „oderwane od mas”; propagowano więc powrót do tradycji XIX – wiecznych realistów, z Iliją Riepinem na czele.

W pierwszych dniach marca 1917 r. utworzono w Piotrogrodzie komisję z Maksymem Gorkim (pisarz sowiecki, właść. Aleksiej Maksymowicz Pieszkow) na czele, w skład której weszli artyści i krytycy związani z „Mirem Iskusstwa” (czasopismo artystyczne wychodzące od 1898 r., prezentujące rosyjski modernizm, jego związki z tradycjami słowiańskimi i z orientalnym folklorem). Niewiele później, rozszerzając swój skład, przekształciła się ona w specjalną Radę Artystyczną przy Rządzie Tymczasowym (utworzony w 1917 w wyniku udanej Rewolucji Lutowej, na czele stał początkowo książę Georgij Jewgieniewicz Lwow, a następnie Aleksander Kiereński), stawiając sobie za cel ochronę zabytków sztuki. W rzeczywistości miała jednakże przejąć kompetencje ministerstwa sztuki, zabiegając o pełnomocnictwo w decydowaniu o bieżących sprawach polityki artystycznej.

W 1921 roku przeprowadzono reformę – tzw. Reformę Litkensa – Zlikwidowano Oddział Sztuk Pięknych. W jego miejsce powołane zostały dwa nowe oddziały zajmujące się sprawami artystycznymi i oświatowymi. Były one bardzo luźno powiązane z aparatem administracyjnym, ściśle natomiast z władzami partyjnymi. Nowy Oddział uzależniony został od Głównego Komitetu Polityczno-Oświatowego, natomiast szkolnictwo artystyczne – od Głównego Zarządu Nauczania Zawodowego. Od lutego 1921 r. Oddział Sztuk Pięknych Głównego Komitetu Polityczno – Oświatowego nie tylko przejął większość funkcji administracyjnych, lecz również miał prawo veta we wszystkich decyzjach artystycznych. W Komisariacie (Narkompros) powołano Główny Komitet Artystyczny, w skład którego na prawach sekcji, lecz bez funkcji administracyjnych, weszły dotychczasowe oddziały: sztuk pięknych, teatru, muzeów oraz literackie.

W 1925 roku powstaje grupa OST stworzona przez Aleksandra Dejnka, Wierę Muchinę, Aleksandra Matwiejewa , która otwarcie propaguje socrealizm; w wyniku prowadzonej polityki kulturalnej ze Związku Radzieckiego emigruje wielu wybitnych twórców. Presja polityczna nasiliła się szczególnie na początku lat trzydziestych. W kwietniu 1932 roku KC WKP(b) – Komitet Centralny Wszechrosyjskiej Komunistycznej Partii Bolszewików, podjął uchwałę „o przekształceniu organizacji literackich i artystycznych” – rozwiązano wszystkie działające dotychczas ugrupowania twórcze, a na ich miejsce wprowadzono jedną scentralizowaną organizację, całkowicie kontrolowaną przez komunistów. Wówczas skończył się etap relatywnej niezależności sztuki od ideologii oraz licencjonowanego, ale jednak istniejącego dotąd pluralizmu twórczego.

W 1934 roku, na Zjeździe Pisarzy Radzieckich w Moskwie, na wniosek pisarza Maksyma Gorkiego socrealizm został zadekretowany jako jedyna forma sztuki. S. zakładał, iż dzieło sztuki ma w realistycznej formie propagować socjalistyczną treść – ma być środkiem a nie celem. Podstawą założeń była praca Stalina O polityce partii w dziedzinie literatury pięknej. Pierwszymi teoretykami socrealizmu byli Anatolij Łunaczarski i Aleksander Woronski. S. był wewnętrznie niespójny i miejscami sprzeczny. Głównymi podejmowanymi tematami były walka klasowa, praca robotników, realizacja założeń partii – planów wieloletnich. W Referacie sprawozdawczym KC WKP na XIX Zjeździe KPZR Georgij Malenkow (radziecki działacz państwowy i partyjny, jeden z towarzyszy Stalina, po jego śmierci starał się objąć władzę) sformułował strategiczną cechę socrealizmu – typowość. Miała to być typowość zgodna z założeniami MELS – idei partii formułowanej przez Marksa – Engelsa – Lenina- Stalina, „w ujęciu marksistowsko-leninowskim, to co typowe nie oznacza bynajmniej jakiejś średniej statystycznej. Typowość odpowiada istocie danego zjawiska społeczno-historycznego, nie jest zaś po prostu zjawiskiem najbardziej rozpowszechnionym, najczęściej się powtarzającym, powszednim. Świadome przejaskrawienie, wyostrzenie obrazu nie wyklucza typowości, lecz w pełniejszej mierze ujawnia ją i podkreśla. Typowość stanowi podstawową sferę przejawiania się partyjności w sztuce realistycznej. Problem typowości jest zawsze problemem politycznym”.

Śmierć Siergieja Kirowa (jeden z najbliższych współpracowników Stalina, zamordowany w grudniu 1934 – prawdopodobnie na zlecenie Stalina, sprawa ta nigdy nie została do końca wyjaśniona) stała się pretekstem do rozpoczęcia kolejnej serii czystek (usuwania tzw. wrogów klasowych z różnych środowisk), która dotknęła także sferę artystyczną, gdzie za najmniejsze przewinienie „nieprawomyślności” płacono nieraz życiem. Jeden z najwybitniejszych radzieckich kompozytorów XX wieku – Dymitr Szostakowicz – opisał to w ten sposób: „Artysta, który namalował portret niepodobny do wodza, znikał na zawsze. To samo spotykało pisarza, który użył nieodpowiednich słów. Nikt nie prowadził żadnych dyskusji estetycznych ani nie prosił o wyjaśnienia. Ktoś po prostu stukał do drzwi nocą. I to wszystko. To nie były odosobnione przypadki czy wyjątki (…). Nie miało znaczenia, jak na dany utwór reaguje publiczność lub czy podoba się on krytykom. Te wszystkie sprawy nie miały żadnego znaczenia. Sprawą życia i śmierci było to, czy dany utwór spodobał się kacykowi. Powtarzam – sprawa życia i śmierci, mówimy tu o życiu i śmierci w sensie dosłownym, nie w przenośni. Właśnie to trzeba zrozumieć”.

Po 1945 roku – zakończeniu II Wojny Światowej realizm socjalistyczny został „zaszczepiony” do państw wcielonych do ZSRR (Litwa, Łotwa. Estonia, Mołdawia) a także państw satelickich (Polska, Czechosłowacja, Rumunia, Bułgaria, Węgry, NRD), gdzie wprowadzano go razem z nowym ustrojem.
Osłabienie nurtu socrealistycznego wiąże się ze śmiercią Stalina w 1953. Referat Nikity Chruszczowa rezygnował z kultu jednostki i osłabiał częściowo socrealizm. Czasowe złagodzenie prowadzonej polityki dało możliwość do rozwijania literatury i sztuki w sposób swobodniejszy. Socrealizm przestał być jedynym słusznym kierunkiem rozwoju lit. I sztuki. Jednak prawdziwy koniec jakichkolwiek przejawów s. wiązać należy z rozpadem ZSRR w 1991 roku.

Socrealizm dominował we wszystkich dziedzinach życia kulturalnego traktując sztukę nią jako cel sam w sobie, ale środek do osiągnięcia celu politycznego. Nie był to nowy pomysł w historii ludzkości, wystarczy się odwołać do Wielkiej Rewolucji Francuskiej, by znaleźć sztukę na służbie u „władzy”, jednak tylko s. niósł ze sobą całkowita negację przejawów innego – wolnego życia kulturalnego i często był powodem śmierci, zesłań, czy też ciężkich więzień jako kar dla niepokornych.

W literaturze socrealizm zapoczątkował, wg oficjalnych źródeł partyjnych, Maksym Gorki powieścią Matka. Socrealizm twórczość miała funkcje dydaktyczną – uczyła nowego systemu. Wskazywała na piękno życia poświęconego pracy na rzecz państwa i partii, walce z wrogami klasowymi, gdzie postaci pozytywne i negatywne były bardzo mocno zarysowane. Skupiała się także na wielkich bohaterach w historii Rosji, na co nacisk kładł sam Stalin. Wiele dzieł literackich tamtego okresu zostało na specjalne polecenie Stalina zekranizowanych. Kinematografia skupiała się na realizowaniu wyznaczników kultu jednostki. Poezja okresu socrealizmu była propagandowa. Wieloosobowy podmiot liryczny opiewał bohaterskie czyny Stalina, lub innego przywódcy państwowego, czy regionalnego, jego młodzieńczy zapał do pracy i nauki, walkę z wrogiem klasowym w życiu dorosłym.

W malarstwie narzucona przez socrealizm tematyka nie dawała szerokiego pola do popisu. Najczęstszymi tematami prac były portrety przywódców, praca robotników, liczne alegorie zwycięstwa komunizmu na Świecie. Odtwarzanie rzeczywistości nie było głównym, ani nawet jednym z ważniejszych założeń socrealistycznego malarstwa. Obrazy miały nauczać ideologii partyjnej. Była to po prostu inna forma propagandy.
Architektura socrealistyczna miała ukazywać siłę, potęgę państwa. Monumentalne budowle choć rozrzucone w wielu państwach i pełniące wiele funkcji cechuje niesamowite wręcz podobieństwo (Uniwersytet im. Łomonosowa w Moskwie i Pałac Kultury i Nauki w Warszawie). Są one bardzo duże, symetryczne i ozdobione wieloma elementami np. attyki, kolumnady, posągi.

Nawet zabudowa miast była zaplanowana według założeń socrealizmu. Bardzo ważnym elementami były ogromne place, na których odbywać się miały defilady, pochody i liczne uroczystości. Budynki mieszkalne są najczęściej wysokie, szare i bardzo duże, by pomieścić jak największą liczbę ludności. Wszystkie mieszkania są bardzo małe i mają identyczny rozkład. Mieszkania komunalne w Rosji nadal maja wspólne łazienki i niekiedy kuchnie. S. kojarzony przede wszystkim z szarością i jednorakością, miał jednak pewne elementy kolorowe np. na Ukrainie (dawnej Rosyjskiej SSR) znaleźć można jeszcze wykładane mozaiką przystanki autobusowe, które w czasach s. były bardzo powszechne.
W czasach najnowszych s. jest nadal obecny w krajach, gdzie panuje system komunistyczny, takich jak Wietnam, Chiny czy Białoruś.

Katarzyna Banaszkiewicz

Wybrana literatura przedmiotu:

S. S. Montefiore, Stalin. Młode lata despoty, zanim powstał dwór Czerwonego Cara, Warszawa 2008.
A. Turowski, Wielka utopia awangardy. Artystyczne i społeczne utopie w sztuce rosyjskiej 1910-1930.
Zarys dziejów ZSRR, red. J. Ochmański, Warszawa 1984.
M. Heller, A. Niekricz, Utopia u władzy, Warszawa 1985.
B. Moynahan, Rosja XX wieku, Warszawa 1995.
Atlas Historyczny Świata, red. J. Wolski, Warszawa 2001.
L. Gendlin, Wyznania kochanki Stalina, Warszawa 1990.

——————————————————————————————–
Materiał udostępniany na zasadach licencji

Creative Commons 2.5
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne
-Na tych samych warunkach 2.5 Polska
——————————————————————————————–