Encyklopedia „Epistema”

Demon i demonologia (kulturowy obraz na tle historii)

Słownik języka polskiego pod redakcją W. Doroszewskiego podaje, iż demon to „w mitologii greckiej duch zły albo dobry, który wywiera wpływy na losy człowieka”. W dalszej części definicji można dostrzec wyraźny wpływ religii katolickiej, której doktryna często zrównuje i utożsamia demona z postaciami „złego ducha, szatana, diabła i czarta”[1]. Zbliżone do powyższego ujęcie postaci demona odnaleźć można w Słowniku języka polskiego pod redakcją J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwieckiego. Pojawia się tu także inne, dodatkowe określenie demona-mianem „istoty nadzmysłowej” i „geniusza”[2].

Mały słownik języka polskiego pod red. E. Sobol w podobny sposób określa demona:
„w różnych mitologiach duch zły albo dobry, mający wpływ na losy ludzkie”, w religii chrześcijańskiej: „zły duch, szatan, diabeł”[3]. Identyczną definicję podaje się w Małym słowniku języka polskiego, pod red. S. Skorupki, H. Anderskiej i Z. Łempickiej[4].

Definicja Andrzeja Markowskiego w Słowniku wyrazów obcych i trudnych, brzmi: „W wierzeniach ludowych, horrorach i fantastyce: istota nadprzyrodzona, najczęściej zły duch, który może zawładnąć człowiekiem. Zła siła, która ogarnia ludzkie umysły i dusze. (…) greckie daimŏn ‘istota nadprzyrodzona (dobra lub zła)”[5].

Słownik wyrazów obcych wprowadza bezosobową formę demona – ową „złą siłę”, której przypisuje zdolności wpływania na „ludzkie umysły i dusze”[6]. Oczywistym jest fakt, iż nie tylko słowniki językowe definiują pojęcia: demon, demony. Istotnym źródłem informacji dla omawianego zagadnienia są także innego rodzaju publikacje, które należy przywołać.

Pojęcie demona przybliża Słownik etnologiczno-religioznawczy, autorstwa W. Pałubickiego. Zdaniem autora demon jest „istotą nadnaturalną, pośredniczącą w zabiegach magicznych między człowiekiem a bóstwem; jest to także istota wpływająca na losy człowieka i świata”[7]. Podkreśla się tu rolę i moc oddziaływania demonów na człowieka.W definicji zawartej w Encyklopedii „Białych plam” demony to: „w kulturze greckiej → duchy opiekuńcze, pośrednicy między bogami a ludźmi; w judaizmie i chrześcijaństwie – duchy złe”[8].

Powszechnie znane jest także stanowisko Kościoła: „Pismo Święte i Tradycja Kościoła widzą w tej istocie upadłego anioła, nazywanego szatanem lub diabłem”. Pamiętać należy, że demonami, prócz szatana jest cała plejada „dobrych” aniołów, a rzadkość określania ich mianem demonów, wynika z negatywnego nacechowania, jakie niewątpliwie kultura nadała temu terminowi.

Nieocenionym w kwestii definiowania terminu demon jest stanowisko badaczy, którzy w swych publikacjach poruszają zagadnienia demonologii ludowej.Kazimierz Moszyński w Kulturze ludowej Słowian stwierdza, że demonami są „wszystkie, prócz bóstw mityczne istoty człekokształtne, czasem zoomorficzne, wyraźnie wywodzące się od duszy człowieka i ukazujące się m.in. w ludzkiej lub częściowo ludzkiej postaci”[10]. Wilhelm Gaj-Piotrowski za „demony właściwe” uznaje jedynie diabły (na czele z Lucyferem), a resztę postaci z kręgu demonologii łączy wspólnym mianem „istot półdemonicznych”[11].

Jeszcze inaczej postrzega ten problem Leonard Pełka. Autor przytacza koncepcje definiowania demonów, ujmowane w doktrynach religijnych jako: „istot bogopodobnych, najczęściej spełniających funkcje pośredników między światem boskim, a światem ludzi, lub istot antyboskich działających na szkodę człowieka”, zaznaczając fakt, iż wtedy demony „stanowią istniejące sensu stricto byty duchowe (istoty ponadnaturalne, ale niższe od boskich), powołane do życia w wyniku działalności sprawczej nadprzyrodzonej istoty boskiej”[12].
W podsumowaniu należy przywołać pogląd L. Pełki, który w interpretowaniu demona (także i demonologii) zdaje się być niezbędny. Decydującą rolę odgrywają tu trzy płaszczyzny interpretacji: „potoczna”, „teologiczna” i „naukowa”[13]. To od tego właśnie etapu kształtują się kolejne aspekty zawarte w przytoczonych definicjach, które tworzą tak bogaty zakres znaczeniowy pojęcia. W najszerszym rozumieniu demonologię można zdefiniować jako „ludowe wyobrażenia o istotach nadprzyrodzonych; także dział etnografii, który zajmuje się opisem tych wyobrażeń”[14]. Jest to także „nauka teologiczna (dział dogmatyki) traktująca o złych duchach, czyli demonach; również wyobrażenia demonów w kulturze ludowej (folklorystyce) – demonologia ludowa”[15].

Bardziej obrazową definicję, choć pozostającą w kręgu wiedzy potocznej proponuje Leonard J. Pełka gdzie: „demonologia pojmowana jest jako sfera wierzeń w różnorodne istoty duchowe, najczęściej nie zindywidualizowane i niekiedy bezpostaciowe, które mają występować w otaczającej człowieka rzeczywistości przyrodniczej i społecznej. Istoty te pozbawione są atrybutów boskości, ale w przekonaniu osób wierzących – mają one określony wpływ (pozytywny lub negatywny) na bieg życia ludzkiego. Inaczej mówiąc, jest to sfera określonych poglądów magiczno-religijnych funkcjonujących w sferze świadomości społecznej”[16].

Przechodząc od ujęcia potocznego do naukowych definicji, należy w tym miejscu wyraźnie zaznaczyć, iż pojmowanie naukowe terminu demonologia może być dwojakie, zależnie od aspektu, na którym skupia się uwagę. Demonologia w ujęciu religioznawczym, ukazuje sferę demoniczną w odniesieniu do bóstw i jest „dziedziną badań nad teoriami wyobrażeń istot bogopodobnych czy antyboskich, ukształtowanymi w poszczególnych doktrynach religijnych”[17].

Ujmując zaś demonologię w aspekcie etnograficznym, przyjmuje się, że jest ona: „dziedziną badań nad sferą ludowych wierzeń, które dotyczą wyobrażeń istot demonicznych, postaci półdemonicznych i zjawisk parademonicznych oraz związanych z tymi wierzeniami praktyk i czynności magiczno-religijnych”[18].

W konkretnym przypadku niniejszych rozważań to właśnie demonologia w aspekcie etnograficznym będzie głównym spójnikiem, łączącym poszczególne zagadnienia w jednolitą całość. Nie sposób jednak pominąć aspektu teologicznego, religioznawczego, lecz zostanie on ograniczony do niezbędnych informacji, bez których niemożliwym byłoby poruszenie niektórych kwestii zawartych w pracy.

Typologiczne ujęcia demonów

Obok świata rzeczywistego, podlegającego prawom nauki, ludzie czują potrzebę budowy „nowego” świata, w nim umiejscawiając te elementy, które w świecie realnym trudno odnaleźć, wyjaśnić, czy zaakceptować. Tak powstaje świat nierealny, magiczny. Elementy w nim zawarte nie są jednak chaotycznie porozrzucane, przeciwnie, łączą się ze sobą w szereg struktur i powiązań. Dopełniają świat ziemski, a uzupełniając go, częściowo podlegają jego prawom. Każdy element świata demonicznego posiada swoje nieprzypadkowe miejsce, zostaje powołany do życia w odpowiedzi na „ziemskie” potrzeby. Wyobrażenia demoniczne są więc także „odbiciem zjawisk świata przyrody i społeczno-produkcyjnego stosunku człowieka do tego świata”[19]. Stąd rodzi się szereg rozróżnień, rozmaitych typologii demonów, w zależności od przyjętej koncepcji, buduje się nie zbiór, a system, w którym zagadnienia demonologiczne funkcjonują.

Nie bez znaczenia pozostaje także fakt, iż wyobrażenia demoniczne są „swoistym konglomeratem różnorodnych wątków ukształtowanych na poszczególnych etapach rozwoju i przeobrażeń kultury duchowej ludu polskiego”[20]. Posiadają więc szereg elementów (wątków) z różnych obszarów życia: religii (chrześcijaństwo, judaizm), wierzeń przedchrześcijańskich, a także wątków czysto obyczajowych, nie powiązanych bezpośrednio ze sferą sacrum, które z biegiem czasu nie zanikają, lecz wpisują się w tradycję, wzbogacając kulturę duchową.

Ryszard Tomicki wyraźnie wyodrębnia dwa wymiary wierzeń demonicznych i pojmowania demonów: sens eschatologiczny, pojmowany bardzo realistycznie i sens kosmologiczny, gdzie zmartwychwstanie Chrystusa nabierając charakteru cyklicznego, jest (corocznie) odnową świata zapewniającą mu zwycięstwo nad demonami. Choć autor przyznaje jednocześnie, że „uznać należy jeszcze ślady odwiecznego dualizmu pogańskiego”, podziału na jednoznacznie określone dobre i złe moce, to jednak zaznacza: „że w XIX-XX-wiecznych wierzeniach ów świat mocy złych rozpadał się dość wyraźnie na dwie grupy istot, które nazwane zostały wyżej diabłami i demonami”[21]. Same zaś demony: „różnią się zarówno cechami, genezą, jak i funkcjami pełnionymi w stosunku do ludzi, chociaż już w końcu ubiegłego wieku istniała silna tendencja do zjednoczenia ich wszystkich pod wspólnym mianem diabłów”[22].

Tendencja ta byłaby szkodliwą dla obszaru demonologii, gdyby na stałe wpisała się w obszar badań demonologicznych. Wprowadzałaby niepotrzebne uproszczenia, zdolne fałszować, prawdziwe, głębsze aspekty postaci demonicznych. Na potwierdzenie powyższych rozważań, na tym etapie należy przedstawić niektóre podstawowe klasyfikacje postaci demonologicznych:

Traktując stosunek demona do człowieka i jego dobytku jako wyznacznik, można za Leonardem Pełką wyróżnić następujące typy demonów:
1. dobre (otaczają opieką grupę ludzi, pojedynczego człowieka, dobytek ludzki),
2. neutralne (postępowanie zależne od upodobań demona),
3. złe i szkodliwe (powodujące nieszczęścia, klęski i niepowodzenia)[23].

Wilhelm Gaj-Piotrowski proponuje przyjąć dualistyczny podział na:
1. Demony właściwe (szatan, inne diabły),
2. Istoty półdemoniczne[24].

Dogodnym uzupełnieniem powyższej typologii (punktu 1.) mogłoby stać się tutaj przywołanie klasyfikacji Wiktoryna Grąbczewskiego, który w pracy Diabeł polski
w rzeźbie i legendzie wyróżnił poszczególne typy diabłów, zależne od roli jaką pełnią
w poszczególnych sytuacjach, czy cech charakteru im przypisanych:
a) Diabły nikczemne,
b) Diabły kuszące,
c) Diabły oszukujące i oszukane,
d) Diabły rozpustne,
e) Diabły psotniki,
f) Diabły pijące,
g) Diabły grające i obrzędowe,
h) Diabły górnicze i morskie,
i) Diabły pilnujące,
j) Diabły wymierzające sprawiedliwość społeczną,
k) Diabły patriotyczne,
l) Diabły kosmiczne[25].

Ciekawą klasyfikację proponuje Leonard J. Pełka, umiejscawiając poszczególne grupy demonów w kręgach demonicznych personifikacji zjawisk (zależnych od przestrzeni fizycznej i społecznej do jakiej przynależą), dodatkowo porządkując poszczególne typy demonów, wg ról im przypisanych:
I. Demoniczna personifikacja zjawisk atmosferycznych:

1. Demonologia wiatrów i wirów przybrzeżnych,
2. Demony chmur burzowych i gradowych.

II. Demoniczna personifikacja zjawisk przyrody:

1. Demony wodne,
2. Demony brzegowe,
3. Demony błotne,
4. Demony polne,
5. Demony leśne,
6. Demony górskie,
7. Demony podziemne.

III. Demoniczna personifikacja zjawisk życia społecznego:

1. Opiekuńcza demonologia domowa,
2. demonologia negatywna,
a) Demony szkodzące położnicom i porywające niemowlęta,
b) Demony duszące ludzi i wysysające z nich krew,
c) Demony chorób i śmierci,
d) Demony dręczące zwierzęta hodowlane,
e) Diabły-szatany,
f) Czarownice i pokrewne postacie półdemoniczne,
g) Wilkołaki.

IV. Zjawiska parademoniczne:

1. Strachy bezpostaciowe,
2. Zjawy i mary (widma)[26].

Wybitny badacz kultury ludowej – Kazimierz Moszyński w dziele Kultura ludowa Słowian także dokonuje klasyfikacji demonów, dzieląc je na sześć grup w zależności od stosunku postaci do człowieka, miejsca ukazywania się postaci, i jej genezy:
1. Demony domowe i pokrewne;
2. Demony wywodzące swe istnienie od duchów przedwcześnie zmarłych, zmarłych śmiercią gwałtowną, oraz od duchów ludzi złych, złośliwych (topielce, rusałki, porońce);
3. Demony o charakterze wybitnie mieszanym i o niepewnym pochodzeniu (mamuny, leśny duch, boginki);
4. Demony przeznaczenia czy doli;
5. Demony chorób i śmierci;
6. Demony zła.
Moszyński proponuje wyróżnić obok demonów jeszcze dwie odrębne kategorie:
1. Istoty półdemoniczne;
Do tej grupy przynależą „ludzie obdarzeni demonicznymi cechami”[27], będący swoistym łącznikiem między światem ludzi i demonów.
2. Strachy;
Do grupy strachów zaliczyć można „bliżej nieokreślone zjawy, widziadła, przejawiające się wodzeniem i myleniem człowieka, jak również różnorakie stuki i hałasy”.

Piotr Bazylak

Przypisy:

[1] Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t.2, Warszawa 1965, s.78-79.
[1]Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiecki, t. I, Warszawa 1952, s. 440.
[2]Mały słownik języka polskiego, red. t. E. Sobol, Warszawa 1995, s. 126.
[3]Mały słownik języka polskiego, red. S. Skorupka, H. Anderska, Z. Łempicka, Warszawa 1968, s. 111.
[4]Mały słownik języka polskiego, red. S. Skorupka, H. Anderska, Z. Łempicka, Warszawa 1968, s. 111.
[5]A. Markowski, R. Pawelec, Słownik wyrazów obcych i trudnych, Warszawa 2004, s. 167.
[6] Ibidem, s. 167.
[7] Słownik etnologiczno-religioznawczy, W. Pałubicki, Gdynia 1990, s. 49.
[8]Encyklopedia „Białych plam”, t. V, Radom 2001, s.20.
[9] Katechizm Kościoła Katolickiego, Poznań 1994, s. 98.
[10]K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Kultura duchowa, Warszawa 1967, s. 598.
[11]W. Gaj-Piotrowski, Duchy i demony w wierzeniach ludowych z okolic Stalowej Woli-Rozwadowai Tarnobrzega, Wrocław 1993, s.41
[12]L. J. Pełka, Polska demonologia ludowa, Warszawa 1987, s. 11.
[13] Ibidem, s. 11.
[14]A. Markowski, Radosław Pawelec, Słownik wyrazów obcych i trudnych, Warszawa 2004, s. 167.
[15] Encyklopedia „Białych plam”,…, s.17.
[16]L. J. Pełka, Polska…, s. 10.
[17]Ibidem, s. 10.
[18] Ibidem, s. 10.
[19]Ibidem, s.42.
[20]Ibidem, s. 41,42.
[21]R. Tomicki, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. II, red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, Wrocław 1981, s. 46.
[22]Ibidem, s. 46.
[23] L. J. Pełka, Śladami pierwotnych wierzeń, Warszawa 1963, s. 117-118.
[24]W. Gaj-Piotrowski, Duchy…, s.14.
[25]W. Grąbczewski, Diabeł polski w rzeźbie i legendzie, Warszawa 1990, s. 175.
[26] L. J. Pełka, Polska…, s. 238.
[27]K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t.2, cz.1, Kultura duchowa, Warszawa 1967, s. 598.

Wybrana literatura przedmiotu:

B. Baranowski, O hultajach, wiedźmach i wszetecznicach, Szkice z obyczajów XVII i XVIII wieku, Łódź 1963.
B. Baranowski, W kręgu upiorów i wilkołaków, Łódź 1981.
R. Dźwigoł, Polskie ludowe słownictwo mitologiczne, Kraków 2004.
Encyklopedia „Białych plam”, t. V, Radom 2000.
W. Grąbczewski, Diabeł polski w rzeźbie i legendzie, Warszawa 1990.
W. Gaj-Piotrowski, Duchy i demony w wierzeniach ludowych z okolic Stalowej Woli-Rozwadowa i Tarnobrzega, Wrocław 1993.
Katechizm Kościoła Katolickiego, Poznań 1994.
F. Kotula, Przeciw urokom, Warszawa 1989.
A. Markowski, Radosław Pawelec, Słownik wyrazów obcych i trudnych, Warszawa 2004.
K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t.2, cz.1, Kultura duchowa, Warszawa 1967.
Mały słownik języka polskiego, red. t. E. Sobol, Warszawa 1995.
Mały słownik języka polskiego, red. S. Skorupka, H. Anderska, Z. Łempicka, Warszawa 1968, s. 111, Markowski, R. Pawelec,
Słownik wyrazów obcych i trudnych, Warszawa 2004.
L. J. Pełka, Polska demonologia ludowa, Warszawa 1987.
Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. II, red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, Wrocław 1981.
L. J. Pełka, Śladami pierwotnych wierzeń, Warszawa 1963.
Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t.2, Warszawa 1965.
Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiecki, t. I, Warszawa 1952.
Słownik etnologiczno-religioznawczy, W. Pałubicki, Gdynia 1990.
B. Ogrodowska, Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce, Mały słownik, Warszawa 2001.
A. Mrozek-Dumanowska, Człowiek w labiryncie magii, Warszawa 1990.
A. Zadrożyńska, Przewodnik po tradycji. Świętowania polskie, Warszawa 2002.

Zobacz też:
Czarownice (kulturowy obraz na tle historii)
Śmierć (kulturowy wizerunek na tle historii)
Diabeł (kulturowy obraz na tle historii)

——————————————————————————————–
Materiał udostępniany na zasadach licencji

Creative Commons 2.5
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne
-Na tych samych warunkach 2.5 Polska
——————————————————————————————–