Zgodnie z definicja słownikową psychoanaliza to: „zbiór teorii dotyczących struktury psychiki człowieka, jego rozwoju i funkcjonowania, próbujących wyjaśnić powstawanie różnych aktów psychicznych”.

Współcześnie psychoanalizą nazywamy również kierunek w psychologii oraz metodę diagnozy i psychoterapii [1996, s. 721].

Początki psychoanalizy.

Psychoanaliza nazywana jest również psychologią „głębi” ponieważ jej głównym założeniem jest istnienie takich obszarów w psychice człowieka, które nie są dostępne, ani możliwe do odczytania przez świadomość.

Jej prekursorem był Zygmund Freud, którego próby leczenia chorych polegały na próbie interpretacji nieświadomych przejawów psychicznych pacjentów. Głównym celem terapii psychoanalitycznej, było doprowadzenie do tego, aby pacjent uświadomił sobie jakie są przyczyny jego zaburzeń, skąd one się wzięły.

Wraz ze swoim współpracownikiem Jozefem Breuerem, Freud zaczął uznawać istnienie nieświadomego życia psychicznego. Ich twierdzenia oparte były na wieloletnich badaniach hipnotcznych i pracach związanych z klinicznymi przypadkami pacjentów cierpiących na histerię.

Od czasów Freuda teoria psychoanalizy znacznie się przekształciła, powstało nawet kilka szkół psychoanalitycznych. Pomimo tego każda nich ma jeden podstawowy fundament, opierający się właśnie na teoriach Freuda.

Podstawy psychoanalizy

Podstawowymi pojęciami, które zebrał i pogrupował Freud są pojęcia takie jak:

• świadomość – której treści można dowolnie przywoływać lub usuwać (w zależności od potrzeb),
• podświadomość – nie dostępne jako treści podstawowe, pozwalające się jednak odnaleźć na zasadzie kojarzeń z innymi treściami dobrze nam znanymi,
• nieświadomość – nie dające się przywołać i rozpoznać bez użycia odpowiednich technik, do których można zaliczyć np. metodę hipnozy.

Na tej podstawie, Freud opisał trzy funkcje życia psychicznego:

• „Superego” (nadjaźń), które zawiera w sobie wszystkie ideały i normy moralne ukształtowane na skutek wzorów kulturowych,
• „Ego” (ja, jaźń) – odzwierciedlające treści postrzegania świadomego, zdolności wyuczone, umiejętność regulowania nabytych zachowań,
• „Id” (ono), które zawiera w sobie naturalne popędy i instynkty i kieruje się wyłącznie doznaniem przyjemności.

„Id” i „Superego” trwają w ciągłym konflikcie, który próbuje pogodzić „Ego”. W tym celu, „Ego” „sortuje” treści i nie dopuszcza tych, które mogą spowodować konflikt.

Owy konflikt jest powodowany bezustannym ścieraniem się dwóch zasad, którymi kieruje się „Id” i „Superego”. Pierwsze wybiera oczywiście rozkosz, a drugie stara się jak najlepiej spełnić normy moralne. „Ego” ma za zadanie pogodzenie stron wybierając to, co bardziej rzeczywiste.

Kolejnym pojęciem wprowadzonym przez Freuda było libido (W jego rozumieniu libido to  popęd seksualny), które przechodzi fazę oralną (1 – 3 lat), analną (3 – 5 lat)
i falliczną (5 – 7 lat). Freud uznał, że owy popęd seksualny kształtuje się w okresie dziecięcym i te fazy właśnie tego okresu dotyczą.

Psychoanaliza jako metoda terapeutyczna

Psychoanaliza stała się metodą terapeutyczną, której celem jest wydobycie przyczyny zaburzenia. Przyczyna ta jest w formie ukrytego wspomnienia, nie dopuszczanego do świadomości przez „Ego” – nie dopuszczanego, bo powstałego w wyniku negatywnych emocji, których ujściem są właśnie niezdrowe objawy. Te negatywne emocje, mogą doprowadzić do tak zwanej traumy.

Psychoanaliza poprzez metody takie jak np. sen, hipnoza czy skojarzenia, stara się wprowadzić ukrywane wspomnienie do świadomości i tym samym doprowadzić do usunięcia powodu zachowań nerwicowych. Przez niektórych badaczy było to interpretowane jako pewnego rodzaju przełamywanie wewnętrznych barier komunikacyjnych [A. M. Kaniowski, 1995, s. 169].

Do pierwszych najsłynniejszych psychoanalityków (oprócz założyciela) zaliczamy również min. Alfreda Adlera, Carla Gustawa Junga oraz Wilhelma Reicha

Krytyka psychoanalizy

Krytycy psychoanalizy twierdzą, że nie można jej nazwać nauką, ponieważ nie można potwierdzić jej doświadczalnie. Istnieją też głosy twierdzące, że wyniki badań przeprowadzanych przez Freuda i Breuera były sfałszowane na potrzeby potwierdzenia teorii.

Jako potwierdzenie tego faktu, krytycy przytaczają przykład jednego z pacjentów Freuda (Siergiej Pankiejew), który pomimo wyleczenia, musiał powtarzać terapię oraz otrzymywał rentę, która traktowana była jako „łapówka” za milczenie lub przykład kobiety, którą leczono i uzdrowiono, a tak naprawdę wcale nie chorowała.

Wiele teorii dotyczących psychoanalizy udało się obalić, lecz niektórzy psychoanalitycy nie mogą się z tym pogodzić i nadal uważają je za właściwe, a ich krytykom zarzucają powierzchowną znajomość dzieł Freuda [J. Lacan, 1996, s. 21].

Marcin Drelich,
Kulturoznawstwo, I MSU

Bibliografia:

1. Mała Encyklopedia PWN, Warszawa 1996, s. 721.
2. A. M. Kaniowski, Habermas Jurgen, w: Przewodnik po literaturze filozoficznej XX wieku, t. 3, pod red. B. Skargi, Warszawa 1995.
3. J. Lacan, Funkcje i pole mówienia i mowy w psychoanalizie, Warszawa 1996.
4. pl.wikipedia.org
5. encyklopedia.pwn.pl