Słowo „Panoptikon” wywodzi się z języka greckiego, w którym poszczególne jego człony oznaczają: „pan” – „wszystko” i „optikon” – „widzieć”. Jest to nazwa więzienia, które zarówno wymyślił jak i zaprojektował angielski filozof – Jeremy Bentham. Jego wizję opisał w swojej pracy z 1787 roku pt. Panoptikon albo Dom Nadzoru opisujący ideę nowych zasad budowy wszystkich zakładów, w których wszelkiego rodzaju osoby winny się znajdować pod nadzorem, w szczególności więzień, ale też aresztów, fabryk, warsztatów, przytułków, lazaretów, manufaktur, szpitali, domów wariatów i szkół (…).

Konstrukcja Panoptikonu, jak i jego założenie jest niezwykła. Jest to budynek wpisany w okrąg, w środku którego znajduje się wieża będąca siedzibą strażnika nazywaną przez Benthama inspektor’s lodge (wartownia; strażówka). Ze względu na funkcje jaką pełni Panoptikon, pomiędzy ścisłym centrum budynku a jego obwodem znajduje się wolna przestrzeń – intermediate area, annular area – pośredni obszar.

Panoptikon podzielony jest na pojedyncze cele, zwane the apartaments of the prisoners occupy the circumference (apartamenty więźniów osadzone w obwodzie). Każda z nich ma okno, na tyle duże by nie tylko oświetlać pomieszczenie, lecz aby prześwietlać je na wylot, dzięki umieszczonym przejrzystym wejściom do niej, wewnątrz obwodu. Grube mury oddzielające od siebie cele, doskonale izolują od siebie osadzonych, dzięki czemu nie maja oni ze sobą możliwości komunikacji.

Wejście do celi zbudowane jest z żelaznych krat, co daje dodatkowe źródło światła a przede wszystkim wgląd do wewnątrz. Okna strażnicy skonstruowane są w taki sposób aby więźniowie nie byli w stanie dojrzeć czy ktoś znajduje się w środku, z której strony i czy akurat ich obserwuje. W tym celu wykorzystane mogą być lustra weneckie (zwane pierwotnie fenickimi), które odbijają pewną dozę światła, drugą zaś pochłaniając. W efekcie zewnętrza strona lustra jest odbiciem obrazu a wewnętrzna zachowuje się jak normalna szyba. Inspektorzy zarządzający w wieży mają możliwość obserwowania wszystkich cel. Mogą zobaczyć kto, w jakiej celi się znajduje bądź nie, co robi i jak się zachowuje. Okna strażnicy otwierają się do wewnątrz obwodu, jak drzwi, w tylu miejscach w ilu jest to tylko możliwe. Zabieg ten został podjęty ze względu na szybszą komunikację (oczywiście w razie potrzeby) pomiędzy strażnikiem a skazanym. Owe okna (po ich zewnętrznej stronie) zaopatrzone są w małe lampy – reflektory, które w momentach zagrożenia rzucają światło na wybraną celę.

Jeremy Bentham rozwiązał również problem komunikacji werbalnej pomiędzy obserwatorem a obserwowanym. Małe tuby (tin tube) zostały poprowadzone z każdej celi do okien strażnicy. Każdy szept dochodzący z pomieszczeń był dzięki temu rejestrowany. Alarmowy dzwon umieszczony został w dzwonnicy, która była „ukoronowaniem” Panoptikonu. Działał poprzez pociągnięcie liny poprowadzonej od dzwonu do wnętrza wieży.

Wymiary poszczególnych pomieszczeń również zostały dokładnie określone przez tego angielskiego filozofa. Wielkość całego budynku musiała być odpowiednia ze względu na duże znaczenie całego obwodu. Mianowicie, zbyt mała średnica Panoptikonu nie zapewniałaby odpowiedniej odległości między więźniami a strażnikami. Zbyt duża natomiast spowodowałaby niedoświetlenie pomieszczeń znajdujących się w wieży a co za tym idzie kłopoty z obserwacją cel. Dlatego według Benthama najlepszym rozwiązaniem jest aby budynek miał średnicę 100 stóp (1 stopa = 30,48 cm). Jeśli założymy, że Panoptikon dysponuje właśnie taką średnicą wówczas powstanie 48 cel po 6 stóp długości każda (ze ścianami włącznie). Głębokość celi wyniesie 13 stóp (licząc od okna do krat), od zewnętrznej ściany przez budynek do wieży to odległość 31,5 stopy, średnica strażnicy wraz z jej ścianami – 35 stóp. Wysokość ścian w celach osiągnęła by rozmiar 18 stóp.

Panoptikon Benthama działa według zasady: widzieć ale nie być widzianym. Plan koła, na którym się opiera jest doskonałym kształtem, zapewniającym stałą obserwację więźniów. Każdy ma swoje odizolowane miejsce – zamkniętą ze wszystkich stron celę. Ściany służą jako parawan ochronny od innych osadzonych a kratowane drzwi na obserwację z wieży, co się dzieje wewnątrz. Skazani są widzianymi, strażnicy są niewidzialni. Zapewnia to bezpieczeństwo i pewność, że nie będzie między osadzonymi spisków i prób zbiorowych ucieczek.

Celem takiego wyobcowania jednostki skazańca jest wzbudzenie w nim poczucia stałej obserwacji, nawet gdy takowa nie ma miejsca. Stąd teza Benthama polegająca na nieweryfikowalnej ale widzialnej władzy. Osoba w celi widzi siedzibę władzy, ale nigdy nie wie kiedy jest nadzorowana. Panoptikon jest również doskonałym narzędziem testującym i oceniającym różnego rodzaju przedsięwzięcia. Dzięki niemu można poznawać, monitorować i wpływać na zachowanie osób przebywających w jego wnętrzu. Przydatne jest w doświadczeniach medycznych, które pokazują w jaki sposób dane lekarstwo oddziaływuje na jednostkę. Z jego pomocą można również dobierać odpowiedni rodzaj kar w zależności jaka zbrodnia została popełniona. W tym wypadku, centralna wieża jest punktem monitorującym, oceniającym i gromadzącym wiedze o skuteczności bądź jej braku w danym doświadczeniu.

Sam autor tego więzienia uważał, iż jego największą zaletą są niskie koszta utrzymania. W tradycyjnym zakładzie karnym personel może liczyć nawet do kilkudziesięciu osób, które muszą być z reguły non stop widoczne aby panował spokój. W Panoptikonie wystarczy zaledwie kilku strażników, ponieważ więźniowie nigdy nie wiedzą czy w strażnicy rzeczywiście ktoś ich obserwuje. Równie dobrze może w niej nikogo nie być.

W 1811 roku, po wielu próbach przekonania władz brytyjskich, Jeremy Bentham uzyskał zgodę na zrealizowanie (wybudowanie) swojego projektu. Niestety dwa lata później król wycofał się z tej inwestycji a plan siłą rzeczy upadł. Od tamtej pory wizja filozofa nigdy nie została w pełni zrealizowana. N świecie istnieje kilka więzień, które wzorowały się na Panoptikonie. Jedno z nich to Pentonville w północnym Londynie, drugie to Armagh Goal w Północnej Irlandii a trzecie znajduje się w Polsce i jest to Toruński Areszt Śledczy.

Bibliografia:

1. www.cartome.org/panopticon2.htm
2. pl.wikipedia.org/wiki/Panoptikon
3. M. Foucault, Nadzorować i karać, Aletheia, Warszawa 1998, rozdz. III, str. 191-200.
4. Zdjęcie nr 1 – www.ud.ac.uk/Bentham-Project/site-images/steadman/panopt5crop.gif
5. Zdjęcie nr 2 – www.eco-action.org/dod/no9/panopticon_2.jpg

Zdjęcie nr 3 – artengine.ca/acastonguay/projets/constructions/images/sources/panopticon_ctheoery_net.jpg

Daniela Rachańczyk

I MSU Kulturoznawstwo