Agata Sobków, Jakub Traczyk

Asymetria półkulowa a racjonalność decyzji

ABSTRAKT

Framing effect (efekt framingu/kontekstu) to nazwa zjawiska wywodzącego się z psychologii ekonomicznej. Polega ono na dokonywaniu odmiennych (nieracjonalnych) wyborów w zależności od tego czy sytuacja decyzyjna jest przedstawiona w kontekście zysków czy strat. W kontekście zysków preferowana jest opcja pewna, natomiast w przypadku strat – ryzykowna. McElroy i Seta udowodnili, że aktywowanie lewej półkuli (analitycznej) powoduje zanikanie efektu framingu (osoby badane zachowywały się bardziej racjonalnie), natomiast aktywowanie półkuli prawej (holistycznej) sprawiało, iż framing zachodził. Gallagher i Dagenbach przedstawili badania w których aktywowali półkule mózgowe poprzez manipulowania częstotliwością „szumu” w komunikacie. Założyli oni, że lewa półkula – przetwarza informacje o wysokiej częstotliwości, a prawa o niskiej. Efekt framingu zachodził tylko wówczas, gdy informacje przetwarzane były prawopółkulowo (komunikat o relatywnie niskich częstotliwościach). Otrzymane rezultaty badań rzucają światło na funkcjonowanie człowieka w warunkach ryzyka. Wykorzystanie aparatury neuroobrazującej pozwala na głębsze poznanie problemu przetwarzania informacji przez człowieka i zaaplikowanie tej wiedzy w obszarze neuromarketingu czy neuroekonomii. Wyniki prezentowanych badań mogą zostać zweryfikowane w warunkach pozalaboratoryjnych.

TEORIA PERSPEKTYWY – JAK KONTEKST ZNIEKSZTAŁCA MYŚLENIE

Psychologia ekonomiczna jest dziedziną nauki, która zajmuje się opisem zachowań ekonomicznych, do których należą przykładowo decyzje finansowe, oszczędzanie, inwestowanie bądź podejmowanie ryzyka [Tyszka, 2004].W celu przybliżenia tematyki badań z zakresu psychologii ekonomicznej, wyobraźmy sobie następującą sytuację: możemy otrzymać od razu 500 zł lub wejść w grę, w której dostajemy na pewno 1000 zł, jeśli przy rzucie monetą wypadnie orzeł. Jeżeli jednak wypadnie reszka, nie dostaniemy żadnej nagrody. Którą opcję wybierzesz? Spróbujmy sobie teraz wyobrazić trochę inną sytuację. Stajemy przed następującym dylematem: tracimy na pewno 500 zł bądź też wchodzimy w grę, w której możemy stracić 1000 zł, gdy wypadnie orzeł, a przypadku wyrzucenia reszki nic nie tracimy. Jak teraz wygląda Twój wybór?

Gdyby postawić większą grupę ludzi przed podobnymi wyborami, tak jak zrobili to dwaj badacze Amos Tversky i Daniel Kahneman [1979], przeważająca część tych osób w pierwszym zakładzie wybrałaby opcję pewną (500 zł), w drugim natomiast ryzykowną opcję gry związaną z losowym wynikiem rzutu monetą. Co w tym takiego niezwykłego? Otóż wybór w pierwszym zakładzie z formalnego, matematycznego punktu widzenia jest wyborem między identycznymi wartościami. Opcja pierwsza to 500 zł ze 100% pewnością. Opcja druga natomiast jest wynikiem dodania 1000 zł, które uzyskamy z 50% rawdopodobieństwem (gdy wypadnie orzeł), oraz 0 zł, które również uzyskamy z 50% prawdopodobieństwem (gdy wypadnie reszka). Po rzemnożeniu i zsumowaniu (1000*0,5+0*0,5) otrzymujemy potencjalny zysk wynoszący 500 zł (nazywany przez matematyków i konomistów wartością oczekiwaną). W drugim przypadku po wykonaniu podobnych obliczeń opcja pewnej straty 500 zł jest identyczna jak w przypadku wyboru opcji ryzykownej (-1000*0,5+0*0,5). Dlaczego większość ludzi cechuje tak drastyczna niestabilność preferencji w przypadku podejmowania decyzji w powyższym przykładzie? Choć bez najmniejszych problemów potrafiliby przeprowadzić podobne obliczenia, ich mózg nie działa wtedy jak niezawodny komputer.

Przez wiele lat człowiek był postrzegany jako istota całkowicie racjonalna, chłodno kalkulująca wszelkie potencjalne zyski oraz straty. Uważano, iż posiadając tak dalece rozwinięty i odróżniający nas od zwierząt mózg, charakteryzujemy się stałymi preferencjami i zachowaniem, które nie podlegają wpływom kontekstu czy emocji. Badania Tverskyego i Kahnemana podważają założenia o racjonalnej naturze człowieka. Świat naukowców początkowo wzburzony tymi odkryciami, ostatecznie jednak uznał ich słuszność, doceniając rewolucyjny charakter tych rezultatów w 2002 roku, kiedy to przyznano Danielowi Kahnemanowi Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii (Amos Tversky niestety nie dożył tej chwili).

Zgodnie z teorią perspektywy, autorstwa Daniela Kahnemanna i Amosa Tversky’ego to, jaką podejmiemy decyzję w dużej mierze zależy od tego w jakim kontekście zostanie nam przedstawiona sytuacja. Gdy pojawi się kontekst zysków ludzie preferować będą pewne opcje (nawet jeśli opcja ryzykowna jest bardziej korzystna). W kontekście strat natomiast opcje ryzykowne wydawać się nam będą jako bardziej atrakcyjne. Dzieje się tak, ponieważ ludzie odczuwają straty bardzo boleśnie, 2 – 2,5 razy intensywniej niż zysk o tej samej wartości, wartość ta jest w psychologii ekonomicznej określana jest jako awersją do strat (loss aversion).Współczynnik ten został obliczony poprzez zadania behawioralnie typu: „Wyobraź sobie zakład: O wyniku decyduje rzut monetą. Jeśli wypadnie orzeł- tracisz 10 zł. Jaką kwota musiałaby być do wygrania w przypadku wyrzucenia reszki, żebyś przyjął ten zakład?” Większość ludzi wskazuje na kwotę 20-25 zł.

W 2007 roku Tom, Fox, Trepel i Poldrack przy pomocy fMRI postanowili sprawdzić reakcję mózgu na potencjalne straty vs. zyski o tej samej wartości. Okazało się, że struktury mózgu takie jak: prążkowie (stratrium) oraz brzuszno-przyśrodkowa kora przedczołowa (VMPFC) okazały się “czułe” zarówno na zyski jak i na straty. Ich aktywność malała w przypadku potencjalnych strat, a zwiększała się w przypadku potencjalnych zysków. Co więcej wyniki pokazały, że reakcja tych struktur była 2 razy większa na potencjalne straty, niż na zyski o tej samej wartości A wskaźnik „neuronalnej” awersji do strat (neural loss aversion) okazał się być analogiczny do wskaźnika obliczonego na podstawie badań opartych na wyborach osób badanych. Oznacza to, iż nasze nieracjonalne preferowanie pewnych opcji jest bardzo silnie zakorzenione w naszej biologii i funkcjonowaniu mózgu.

Awersja do strat nie dotyczy jedynie problemów związanych z finansami, przeprowadzono liczne badania udowadniające prawdziwość tej teorii w bardziej naturalnych sytuacjach a także w kontekście, np. dylematów moralnych.
Paradygmat Choroby Azjatyckiej (Asian Disease Problem – ADP) jest jedną z najczęściej wykorzystywanych metod badania wpływu kontekstu na zachowanie ludzi. Osobom badanym przedstawia się jeden z dwóch dylematów i prosi się o podjęcie decyzji, którą opcję by wybrali. [Tversky & Kahneman, 1981].

Część osób dostaje następujący scenariusz:
“W pewnym mieście wybuchła epidemia groźnej choroby i specjaliści przypuszczają, że może ona spowodować śmierć 600 osób, które zostały zarażone. Sztab ekspertów przygotował dwa programy ratunkowe i trzeba wybrać jeden z nich.
Stosując program A zostanie na pewno uratowanych dokładnie 200 osób, natomiast w przypadku programu B mamy szansę równą 1/3, że uda się uratować wszystkie 600 osób i szansę 2/3, że nie uda się uratować nikogo.
Którą opcję wybierasz?”

Druga część osób, otrzymuje niemal identyczny scenariusz:
“W pewnym mieście wybuchła epidemia groźnej choroby i specjaliści przypuszczają, że może ona spowodować śmierć 600 osób, które zostały zarażone. Sztab ekspertów przygotował dwa programy ratunkowe i trzeba wybrać jeden z nich.
Stosując program A na pewno umrze dokładnie 400 osób, natomiast w przypadku programu B mamy szansę równą 1/3, że nikt nie umrze i szansę równą 2/3, że umrą wszystkie zarażone osoby.
Którą opcję wybierasz?”

Przedstawione scenariusze różnią się jedynie sformułowaniem problemu (w pierwszym jest mowa o uratowaniu – kontekst zysku, w drugim o śmierci – kontekst strat). Wyniki badań potwierdzają przewidywania z teorii perspektywy. W przypadku pierwszego scenariusza przeważa wybór opcji A (pewnej) natomiast w przypadku scenariusza drugiego – opcji ryzykownej. Pomimo, iż pod względem racjonalnym opcje i scenariusze są identyczne (200 osób przeżyje, 400 zginie). Jest to tzw. efekt kontekstu (framing effect).

ASYMETRIA PÓŁKULOWA A PODEJMOWANIE DECYZJI

Choć lewa półkula mózgu nie różni się bardzo od prawej pod względem anatomicznym, można zauważyć wiele różnic na poziomie funkcjonalnym. Doświadczenia z udziałem pacjentów po komisurotomii (zabiegu polegającym na przecięciu ciała modzelowatego a tym samym komunikacji między półkulami) przeprowadzone przez zespół Rogera Sperrego pokazały w jak odmienny sposób potrafią działać półkule, gdy nie ma między nimi komunikacji [Springer & Deutsch, 2004]. Od czasów odkrycia przez Paula Brocę ośrodka mózgowego odpowiedzialnego za zdolności językowe w nauce funkcjonują rozmaite koncepcje związane z asymetrią półkulową. Przykładowo są to rozróżnienia na półkulę lewą – werbalną i prawą – przestrzenno-wzrokową, racjonalną i emocjonalną czy też analityczną i holistyczną. Mimo wysiłków zespołów badawczych na całym świecie, które próbują rozwiązać tajemnice działania półkul mózgowych, problem asymetrii półkulowej wciąż niesie ze sobą wiele pytań i kontrowersji. [Grabowska 2000]

Mc Elroy i Seta [2004] odkryli, iż to czy pojawi się efekt framingu zależy od tego, która półkula zostanie aktywowana podczas prezentowania paradygmatu choroby azjatyckiej. Autorzy aktywowali półkule poprzez poruszanie palcem (i tym samym aktywowanie kontrlateralnej półkuli) oraz (w innym badaniu) poprzez słuchanie dwuuszne. Efekt kontekstu uzyskano tylko wówczas gdy podczas słuchania aktywowana była prawa półkula (holistyczna). Podczas aktywowania półkuli lewej efekt kontekstu nie pojawił się – osoby badane zachowywały się bardziej racjonalnie. McElroy i Seta uzasadniają otrzymane wyniki asymetrią półkulową: analityczna vs. holistyczna (kontekstowa). Zgodnie z tą koncepcją, osoby badane, które miały aktywowaną lewą półkulę przetwarzały problem bardziej analitycznie, logicznie rozważając prawdopodobieństwa i potencjalne straty/zyski. Osoby u których aktywowana była prawa półkula, przetwarzały problem bardziej kontekstowo i tym samym podejmowały mniej racjonalne decyzje.

Gallagher i Dagenbach [2007] zreplikowali badania McElroya i Sety używając odmiennej metody aktywowania półkul mózgowych. Zgodnie z teorią Podwójnego Filtrowania przez Częstotliwość [Double Filtering by Frequency Theory, Irvy & Robertson 1998] półkule mózgowe różnią się wrażliwością na relatywną częstotliwość przekazywanej informacji.
Pierwszy etap filtrowania polega na selekcji relatywnych częstotliwości spośród wszystkich otrzymywanych informacji – w ten etap zaangażowane są obie półkule. Przypuszcza się, że na ten etap filtrowania ma wpływ np. obecnie wykonywane zadanie, czy właściwości bodźca. Podczas drugiego filtrowania można zauważyć asymetrię półkulową. Relatywnie niższa częstotliwość informacji jest bardziej efektywnie przetwarzana przez prawą półkulę, natomiast relatywnie wyższa przez lewą.
Efektem Podwójnego Filtrowania przez Częstotliwość jest większy udział w przetwarzanie informacji, różnych półkul w zależności od częstotliwości sygnału. Ważnym elementem tej teorii jest fakt, iż ten sam bodziec może być przetwarzany zarówno prawo- jak i lewopółkulowo w zależności od ogólnej częstotliwości otrzymywanych bodźców. Ważna jest jego relatywna częstotliwość względem innych.

Autorzy tej teorii, tłumaczą swoją koncepcję tym, iż prawa półkula jest bardziej wrażliwa (lepiej przetwarza) na informacje afektywne, natomiast lewa lepiej przetwarza treść informacji (język). Ponieważ emocjonalne zabarwienie mowy w ludzkim głosie pojawia się zazwyczaj w niższych częstotliwościach – prawa półkula stała się bardziej wrażliwa właśnie na te częstotliwości. Natomiast sens/treść informacji pojawia się zwykle w wyższych częstotliwościach mowy ludzkiej – tym samym lewa półkula jest lepiej przystosowana do przetwarzania właśnie takich częstotliwości. Koncepcja ta została potwierdzona przez badania prowadzone na osobach, które przeszły lobotomię [Ivry & Robertson, 1998]. Lobotomia jest zabiegiem chirurgicznym polegającym na rozcięciu włókien nerwowych łączących płaty czołowe ze strukturami międzymózgowia (najczęściej podwzgórzem lub wzgórzem). Dawniej była to dosyć popularna metoda leczenia chorych na schizofrenię lub inne poważne zaburzenia psychiczne. Jej celem była redukcja procesów emocjonalnych.

W badaniach Irvy osoby po lewostronnej lobotomii szybciej reagowały na bodźce (słuchane obu usznie) o niskiej częstotliwości, natomiast osoby po prawostronnej lobotomii szybciej reagowały na bodźce o wyższej częstotliwości. Przeprowadzono także wiele badań na zdrowych badanych, np. badano efektywność rozpoznawania treści vs. tonu emocjonalnego komunikatów w zależności od tego czy były one prezentowane w relatywnie niskiej vs. wysokiej częstotliwości. [Ivry & Robertson, 1998]

Gallagher i Dagenbach [2007] zaprojektowali swoje badanie, w taki sposób, że manipulowali relatywną częstotliwością komunikatu Asian Disease Problem (ADP). Realna częstotliwość była w obu warunkach identyczna. „Relatywność” uzyskał poprzez manipulowanie częstotliwością szumu (w jednym warunku znajdował się poniżej właściwego komunikatu, w drugim warunku powyżej komunikatu). Autorowi udało się potwierdzić hipotezy: gdy ADP był prezentowany w relatywnie niższych częstotliwościach (aktywowanie prawej półkuli) – efekt framingu zachodził, gdy w relatywnie wysokich (aktywowanie lewej półkuli) – efekt nie zachodził.

PRAKTYCZNE ZASTOSOWANIE

Poznanie mechanizmów zarówno mózgowych jak i poznawczych, które kierują podejmowaniem przez ludzi podobnych decyzji w warunkach selektywnej aktywacji półkulowej może mieć znaczenie w praktycznych zastosowaniach tej wiedzy. Przykładowo odpowiednie manipulowanie częstotliwością nadawanego komunikatu może zwiększyć skuteczność reklam społecznych. W tym wypadku komunikat reklamowy, który będzie przetwarzany bardziej racjonalnie, analitycznie (lewopółkulowo), może wpłynąć na późniejsze zachowania osoby. Efekt zarządzania przetwarzaniem półkulowym reklam społecznych, mógłby tu skutkować np. zmniejszeniem liczby wypadków na drogach czy przemocy w domach. Oczywiście należałoby takie wnioski poprzedzić odpowiednimi badaniami, mającymi na celu sprawdzenie trafności zewnętrznej zaproponowanej koncepcji.
Innym zastosowaniem może stać się próba zwiększenia liczby osób ubezpieczających siebie lub swoje mienie. Zmiana postaw związanych z ubezpieczeniami jest dość trudna, co pokazało zachowanie powodzian z okolic Wrocławia oraz Opola po powodzi w 1997 roku. [Zaleśkiewicz, Piskorz, Borkowska 2002]

PODSUMOWANIE

Wyniki zaprezentowane przez Gallaghera oraz Mc Elroya wydają się być bardzo interesujące. Jednak, w obu przypadkach zabrakło bardzo ważnego pomiaru – sprawdzenia czy faktycznie w wyniku manipulacji eksperymentalnej jest „aktywowana” odpowiednia półkula. Proponujemy, by przy pomocy metod zaczerpniętych z neuroscience (fMRI bądź EEG) sprawdzić słuszność hipotez stawianych przez cytowanych autorów, aby wykluczyć, iż uzyskane przez nich wyniki mogą być artefaktem. A twarde dane uzyskane przy pomocny fMRI lub EEG w znaczący sposób przyczyniłyby się do potwierdzenia teorii postulowanych przez cytowanych powyżej autorów. Warto też sprawdzić neuronalne korelaty podejmowania mniej racjonalnych decyzji, to czy efekt potwierdza się u osób leworęcznych oraz czy manipulowanie częstotliwością szumów będzie miało wpływ na racjonalność decyzji w innych sytuacjach niż paradygmat choroby azjatyckiej (ADP). Otrzymane wyniki mogą posłużyć jako materiał do aplikacji koncepcji w warunkach naturalnych.

Agata Sobków, SWPS (WZ Wrocław), kierunek: Psychologia, agata.sobkow@gmail.com
Jakub Traczyk, SWPS (WZ Wrocław), kierunek: Psychologia, jtraczyk@gmail.com

Bibliografia:

Gallagher P., Dagenbach D. 2007, Manipulating noise frequencies alters hemispheric contributions to decision making, Brain and Cognition, 42-49.
Grabowska A. 2000, Mózg a zachowanie 400-428, Wydawnictwo naukowe PWN
Ivry R. B., Robertson L.C. 1998, The two sides of perception. Cambridge, MA: The MIT Press.
Kahneman D., Tversky A. 1979, Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk, Econometrica, 47, 263-291.
McElroy T., SetaJ. 2004, On the other hand am I rational? Hemispheric activation and the framing effect, Brain and Cognition, 55(3), 572-580.
Springer S. P., Deutsch G. 2004, Lewy mózg, prawy mózg z perspektywy neurobiologii poznawczej, Prószyński i S-ka
Tom S. M., Fox C. S., Trepel C., Poldrack R. A. 2007, The Neural Basis of Loss Aversion in Decision-Making Under Risk, Science, 315, 515-518.
Tversky A., Kahneman D. 1981, The framing of decisions and the rationality of choice, Science, 221, 453-458.
Tyszka T. (red.) 2004, Psychologia ekonomiczna, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne
Zaleskiewicz T., Piskorz Z., Borkowska A. 2002, Fear or money? Decisions on insuring oneself against flood, Risk Decision and Policy, 7, 221-233

Tekst pierwotnie opublikowany w “Poznańskie Forum Kognitywistyczne. Teksty Pokonferencyjne.” Tom 3, Poznań 2009, s. 167 – 174. Przedruk za zgodą redakcji ze strony: Poznańskie Forum Kognitywistyczne. http://pfk.wikidot.com/nasze-wydawnictwa

——————————————————————————————–
Materiał udostępniany na zasadach licencji

Creative Commons 2.5
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne
-Na tych samych warunkach 2.5 Polska
——————————————————————————————–