Przemysław Nowakowski, Dawid Lubiszewski

Co się dzieje z moim ciałem?O ciele gumowym, przemieszczonym i podmienionym

Drew Leder [1998] argumentował, że we współczesnych teoriach (w medycynie, psychologii czy filozofii) zupełnie nieobecne jest pierwszoosobowo doświadczane ciało. Inny autor [Gallagher 1986] pisząc o ciele pierwszoosobowo doświadczanym nazywa je nieobecnie dostępnym (absently available), argumentując, że ciało w codziennym funkcjonowaniu, działaniu i doświadczaniu jest ciałem nieobecnym. Dopiero ciało poddane świadomej refleksji, bądź ciało dysfunkcjonalne jest ciałem obecnym, choć już radykalnie odmiennym od ciała nieobecnie dostępnego. Wspomniane uwagi wskazują podwójną złożoność badań nad pierwszoosobowo doświadczanym ciałem: (1) kłopot z właściwym wyróżnieniem go w prowadzonych badaniach, (2) złożoność i subtelność doświadczenia zdrowego ciała działającego w świecie.

Jednak aktualnie podejmuje się udane próby zoperacjonalizowania doświadczenia ciała. Jako przykłady takich badań można wskazać: (1) eksperymenty z gumową ręką mające implikacje w wymiarze poznawczym [Botvinick i Cohen 1998, Botvinick 2004, Tsakiris i Haggard 2005, Longo i inni 2009] jak i afektywnym [Ehrsson i inni 2007], (2) eksperymenty z samo-identyfikacją i przemieszczeniem centrum egocentrycznej ramy odniesienia – innymi słowy, samo-lokalizacją ciała [Lenggenhager i inni 2008, Blanke, Metzinger 2009], (3) doświadczenie podmiany ciała [Petkova, Ehrsson 2008] . W poniższym artykule zostaną przedstawione powyższe badania. Stanowią one pierwsze próby eksperymentalnego uchwycenia doświadczenia ciała oraz relacji pomiędzy ciałem a tym doświadczeniem.

1. Ciało z gumy

Jako kluczowe we współczesnych badaniach nad ciałem należy wymienić wszelkie badania nad eksperymentalnie wywoływanymi iluzjami związanymi z położeniem i poczuciem własności ręki.

1.1. Moja ręka jest gumowa!

Klasyczny eksperyment przeprowadzony przez Botvinicka i Cohena [Botvinick i Cohen 1998], wykorzystujący iluzję gumowej ręki (rubber hand illusion), przedstawił zdumiewający efekt rywalizacji percepcyjnej pomiędzy dotykiem i propriocepcją a wzrokiem. Tym efektem była dominacja wzroku nad modalnościami somatosensorycznymi. Autorzy ci przeprowadzili dwa doświadczenia.

W pierwszym doświadczeniu badane osoby siedziały przy stole tak, że ich lewa ręka została położona na stoliku i została zasłonięta przez ściankę. Badany nie widział swojej lewej ręki, widział natomiast umieszczoną przed nim kopię lewej ręki wykonaną z gumy. Przez około dziesięć minut lewa ręka (zasłonięta na czas eksperymentu) i widoczna gumowa ręka były stymulowane za pomocą dwóch małych pędzelków. Stymulowano je dotykając w zsynchronizowany sposób tych samych obszarów dłoni . Następnie badani wypełniali kwestionariusz zawierający dziewięć zdań i skalę, na której zaznaczali zdania najlepiej oddające uczucie, jakie im towarzyszyło podczas eksperymentu. Okazało się, że wszyscy przebadani odczuwali iluzję, w której mieli wrażenie, że czują dotykanie widzianego pędzla tak, jakby gumowa ręka była ich własną ręką.
W drugim eksperymencie badano rolę propriocepcji w czasie podlegania iluzji. Po dłuższej stymulacji badani mieli za zadanie wskazanie palcem wskazującym prawej ręki gdzie, ich zdaniem, znajduje się palec wskazujący lewej ręki. Podczas wykonywania tej czynności mieli oni zamknięte oczy. Okazało się, że (choć było to uzależnione od „siły” iluzji) pacjenci byli skłonni wskazywać palec gumowej ręki jako swój własny.

Autorzy eksperymentu postawili więc hipotezę, że iluzja spowodowana jest interakcją pomiędzy wzrokiem a dotykiem i propriocepcją. Prawdopodobnie przez niewłaściwe dopasowanie informacji wzrokowej i dotykowej oraz dominacji informacji wzrokowej, gumowa ręka jest błędnie reprezentowana jako własna.

Sześć lat później Ehrsson wraz ze współpracownikami [Ehrsson i inni 2004] przeprowadził badania, z których wynikało, że, po pierwsze, odróżnienie własnego ciała od innych przedmiotów opiera się na korelacji specjalnych wzorców informacji intersensorycznej, ze szczególnym uwzględnieniem dopasowania wzrokowo-proprioceptywnego, jako kluczowego dla wyróżniania przez układ nerwowy tego co należy do Ja cielesnego . Po drugie, dzięki wykorzystaniu fMRI zbadali oni neuronalne korelaty iluzji gumowej ręki. Wykazali, że w czasie trwania iluzji aktywowały się obszary kory przedruchowej w płacie czołowym.

1.3. Warunki powstania iluzji

Wciąż jednak nie było wiadomo, o jakie przedmioty możemy rozszerzyć obraz naszego ciała, jakie przedmioty poza kopiami ręki mogą zostać uznane przez nas za własne ręce w czasie trwania omawianych iluzji. Nowe światło na to zagadnienie rzuciły badania przeprowadzone przez Haggarda i Tsakirisa [Tsakirisi i Haggard 2005]. Przeprowadzili oni cztery eksperymenty ze sztuczną ręką, w wyniku których stwierdzili, że procesy będące u podstaw iluzji czyli oddolne procesy korelacji wzrokowo-dotykowej, są koniecznym, ale nie wystarczającym warunkiem powstania iluzji. Tym samym występowanie iluzji jest modulowane przez odgórny wpływ poznawczej reprezentacji ciała.

W pierwszych dwóch eksperymentach sprawdzano, jaką rolę odgrywa reprezentacja przestrzennych współrzędnych ciała (tzw. schemat ciała) w iluzji gumowej ręki. Okazało się, że iluzja pojawiła się: (1) tylko w sytuacji w której gumowa ręka była w zgodnym ułożeniu, tzn. lewa gumowa dłoń leżała prostopadle do torsu badanego (2) oraz w przypadku stymulacji lewej prawdziwej ręki, widziana była lewa gumowa ręka. W sytuacjach, w których widziana była prawa ręka, a stymulowana była lewa, czyli użyto niewłaściwej gumowej ręki, bądź gumowa ręka leżała w niezgodnym ułożeniu, to znaczy równolegle do torsu badanego, iluzja nie występowała. Badano także występowanie iluzji, gdy zamiast gumowej ręki przed badanym leżał patyk. Okazało się, że w tym wypadku iluzja nie pojawiała się. Z tych eksperymentów autorzy wyciągnęli wniosek, że sama korelacja pomiędzy wzrokiem i dotykiem nie jest wystarczającym warunkiem do wywołania poczucia własności gumowej ręki.
W kolejnych dwóch eksperymentach badano wyniki pobudzania (zsynchronizowanego i niezsynchronizowanego pojedynczego palca. W wyniku synchronicznej stymulacji iluzja pojawiła się. Oznacza to, że synchroniczna wzrokowo-dotykowo korelacja jest konieczna dla pojawienia się iluzji.

Wyniki te wskazują, że choć dopasowanie wzrokowo-somatosensoryczne jest warunkiem koniecznym do wystąpienia iluzji, ale nie jest warunkiem wystarczającym, a ważną rolę odgrywa między innymi poznawcza reprezentacja ciała związana tak z wyglądem ręki, jak i z przestrzennymi własnościami ciała.

1.4. Boję się!

Badania nad iluzją gumowej ręki najczęściej koncentrowały się na jej aspekcie poznawczym [Botvinick i Cohen 1998, Longo i inni 2008], rzadziej na aspekcie afektywnym [Ehrsson i inni 2007]. Ponieważ w poprzednich punktach opisane zostały eksperymenty z ich wynikami dotyczącymi poznawczych apektów iluzji gumowej ręki, w tym miejscu skupimy się na wymiarze afektywnym iluzji.

Ehrsson z grupą badaczy [Ehrsson i inni 2007] przeprowadził eksperyment, w którym w czasie trwania iluzji gumowej ręki stwarzano zagrożenie dla gumowej kończyny, zbliżając do niej ostrą igłę. Igła nie stykała się z gumową ręką, a nie było w jej pobliżu rzeczywistej ręki, czego jednak badany nie był świadomy. Tym samym widok ostrego przedmiotu zbliżającego się do gumowej ręki wywoływał u badanego uczucie niepokoju zbliżonego do tego, który wywoływany jest, gdy do widzi się, że do prawdziwej ręki zbliża się ostry przedmiot, mogący ją uszkodzić.

Stwarzanie zagrożenia dla gumowej ręki, która traktowana jest jako własna, wywołuje podobne reakcje neuronalne, jak w przypadku stwarzania zagrożenia dla własnej ręki. W obu przypadkach aktywują się obszar wyspy i przedniej kory zakrętu obręczy oraz następują zmiany w czuciu interoceptywnym, zazwyczaj wiązane z lękiem i zagrożeniem. Wraz z silniejszym czuciem przynależności gumowej ręki do ciała wzrasta aktywność neuronów w obszarach odpowiedzialnych za uczucie lęku. Natomiast aktywność ściany przyśrodkowej okolic ruchowych sugeruje, że badany „chce” przesunąć gumową rękę tak, by uniknąć zagrożenia. Tym samym wyniki te potwierdzają, że gumowa ręka jest także afektywne włączona w reprezentację ciała [patrz: Ehrsson i inni 2007].

1.5. Opuszczona ręka

Należy też wspomnieć interesujący efekt, jaki wywiera iluzja gumowej ręki na rękę badanego. W czasie trwania iluzji i włączenia gumowej ręki do obrazu swojego ciała następuje spowolnienie przetwarzania dotykowych informacji w prawdziwej ręce, co wiąże się ze spadkiem temperatury własnej ręki. Jak widać, zakłócone poczucie własności ciała zaburza regulacje temperatury w ciele [patrz: Moseley i inni 2008].

2. Przemieszczone ciała, czyli gdybym był tam, gdzie on

Jednym z podstawowych komponentów naszego doświadczenia ciała jest jego samolokalizacja i samoidentyfikacja [Blanke i Metzinger 2009]. Lenggenhager wraz ze współpracownikami przeprowadziła eksperyment, w którym zbadała, czy dzięki podobnej metodzie, jaka używana była do wywołania iluzji gumowej ręki, można stworzyć iluzję podobną do doświadczenia bycia poza ciałem [Blanke i Mohr 2005]. Byłaby ona związana z doświadczeniem całego ciała.

W eksperymentach badany nosił gogle i obserwował swoje własne plecy, plecy manekina lub sześcian wielkości manekina i badanego. Plecy badanego oraz tył obserwowanego obiektu były synchronicznie lub niesynchronicznie stymulowane. Iluzja nie wystąpiła, gdy stymulowanie było niesynchroniczne lub gdy obserwowany był sześcian. Natomiast w pozostałych wypadkach iluzja wystąpiła. Badani czuli się, jakby patrzyli na siebie, a gdy po zawiązaniu oczu badacz przesunął badanego w tył i kazał mu wrócić na zajmowane poprzednio przez niego miejsce, badany wrócił na miejsce w znaczącym stopniu zbliżone do położenia manekina. Wyniki te wskazywały na iluzje związane zarówno z identyfikacją, jak i lokalizacją siebie. Iluzji jednak nie podlegał przestrzenny pierwszoosobowy punk widzenia. Choć więc iluzja była zaskakująca – przede wszystkim dlatego, że dotyczyła całego ciała – to jednak nie wystąpiło doświadczenie bycia poza ciałem.

3. Podmienione ciała, czyli gdybym był tobą

Petkova i Ehrsson [Petkova i Ehrsson 2008], tak jak Lebbenhager i inni, przeprowadzili eksperyment odwołujący się do doświadczenia całego ciała. Tym razem badane było to, czy można wywołać iluzję znajdowania się w innym ciele (doświadczenie podmienienia ciała). Eksperymenty te badały przeniesienie się do ciała plastikowego (do manekina) czyli czysto pasywne doświadczenie ciała manekina, jak i przemieszczenie się do ciała innej osoby – tu włączone było działanie dokładniej, badany i eksperymentator nawzajem, synchronicznie ściskali swoje dłonie. Za każdym razem badanie składało się synchronicznego i niesynchronicznego pobudzania oraz ze stwarzania zagrożenia (nożem).W pierwszym wypadku badano efekt ankietowo, w drugim przez pomiar zmiany kondunktancji skóry (skin conductance response, SCR).

W pierwszym eksperymencie badany miał założone gogle, w których widział obraz z kamery założonej na głowę manekina. Manekin i badany mieli tak ustawione głowy, aby oczy badanego patrzyły w kierunku jego podbrzusza, a kamera na manekinie była skierowana w podbrzusze manekina. Badany, mając pochyloną głowę, doświadczał dotykowo pobudzenia własnego podbrzusza i widział, jak pobudzane jest podbrzusze manekina. W wypadku zagrożenia badany widział, jak planowane jest poziome krojenie podbrzusza manekina. Po dwóch minutach stymulowania badany dostawał ankietę do wypełnienia. Znaczące wyniki osiągnięto w przypadku synchronicznego pobudzania. Badany miał wrażenie, że ciało manekina było jego ciałem, tak, jakby jego doświadczenia dotykowe pochodziły z ciała manekina. W wypadku reakcji afektywnej na zagrożenia zauważono zwiększone SCR.

W drugim eksperymencie, badany miał na głowie gogle, w których widział obraz z kamery umieszczonej na głowie badacza. Kamera badacza była skierowana na tułów badanego. W tym eksperymencie badany i badacz ściskali sobie synchronicznie i niesynchronicznie dłonie. Badany widział więc swoje własne ciało z perspektywy badacza, a ciało badacza jako własne (przemieszczony został przestrzenny punkt widzenia badanego). W wyniku tego eksperymentu, tak jak w wypadku manekina, wyniki były znaczące przy synchronicznym stymulowaniu, a badany doświadczał ciała badacza jako własnego. Jego reakcja (szacowna przez pomiar SCR) na zagrożenie uszkodzenie ciała badacza była tak samo znacząca, jak w wypadku manekina z poprzedniego eksperymentu.

Podsumowując, poprzez stymulowanie poszczególnych części ciała badaczom udało się wywołać iluzję zamiany całego ciała, zarówno z manekinem, jak i z innym człowiekiem. To wskazuje, że można wywołać iluzje dotyczącą nie tylko doświadczenia części ciała, czy lokalizacji całego ciała, ale także doświadczenia podmienienia całego ciała, z zachowaniem poczucia własności „nowego ciała” – i to tylko dzięki manipulacji czysto przestrzenną perspektywą pierwszoosobową . Co ważne, płeć badacza i badanego nie była istotna dla występowania iluzji.

5. Ciało – brak i nadmiar

Zanim przejdziemy do podsumowania, należy tu krótko wspomnieć o zaburzeniach doświadczenia ciała ważnych dla przedstawianych tu badań.

Jednym z przykładów jest somatoparafrenia [Vallar i Ronchi 2008] czyli jednostronne zaburzenie doświadczenia własności poszczególnych kończyn (ręki, nogi), charakteryzujące się nieuznawaniem własnych kończyn za własne, a uznawaniem za takie kończyn innych – zazwyczaj bliskich – osób. Innym oczywistym przykładem są tu też tzw. kończyny fantomowe, wraz z nadliczbowymi kończynami fantomowymi. To sytuacje, w których pacjent nadal dotykowo i proprioceptywnie doświadcza kończyny (lub bólu w tej kończynie) pomimo jej amputowania lub doświadcza kończyny dodatkowej np. dwóch dodatkowych nóg, bądź trzeciej ręki zwisającej cały czas z torsu [patrz: Halligan, Marshall, Wade 1993 oraz Vuilleumier, Reverdin, Landis 1997]. Jako powiązane można wskazać makrosomatognozję i mikrosomatognozję czyli zaburzenie doświadczenie wielkości ciała, tzn. odpowiednio postrzeganie części ciała jako większych od fizycznych oraz postrzeganie całego ciała jako mniejszego od fizycznego [Podoll i Robinson 2000].

Inna grupę stanowią doświadczenia autoskopowe wraz z doświadczeniem bycia poza ciałem (out-of-body experience) [Blanke i Mohr 2005]. Te zjawiska, często kojarzone z parapsychologią, stały się aktualnie przedmiotem bardzo intensywnych badań w ramach neuronauk kognitywnych. W wypadku zaburzeń autoskopowych [Brugger 2006] wymienia się: (1) autoskopię –doświadczenie własnego duplikatu. Występuje ono, gdy jesteśmy w pozycji stojącej, twarzą w twarz lub patrząc na jego plecy (duplikat doświadczany jest jako fantom całego ciała) ; (2) heautoskopię – której towarzyszy doświadczenie fantomowości tak własnego ciała, jak i jego duplikatu oraz ciągłe przełączanie pierwszoosobowej perspektywy pomiędzy nimi; (3) poli-heautoskopię – doświadczenie mnogości fantomów duplikatów własnego ciała [patrz: Brugger i inni 2006].
Zrozumienie mechanizmów powyższych zaburzeń, tu tylko wymienionych (ze względu na ograniczone rozmiary artykułu), wydaje się wyjątkowo ważne dla badań nad doświadczeniem ciała. Łączenie wyników omawianych eksperymentów i opisów klinicznych zaburzeń wymienionych w tym punkcie pozwala na pełniejsze zrozumienie badanego zjawiska.

6. Podsumowanie – ciało i poczucie obecności, czyli nasze wirtualne ciało w naszym wirtualnym świecie.

Wszystkie z prezentowanych badań dotyczyły doświadczenia ciała własnego, związku pomiędzy tym doświadczeniem i Ja. Podstawowym celem tych badań było poszukiwanie takich własności doświadczenia ciała (czasami też cielesnego doświadczenia świata), które będą kluczowe dla doświadczeniowego wymiaru Ja. Wskazywano wiele elementów: (1) dopasowanie międzymodalne, (2) pierwszoosobowy (przestrzenny) punkt widzenia, (3) samo-lokalizację, (4) samo-identyfikację, (5) podobieństwo do ciała ludzkiego (przy iluzji podmienionego ciała).

Metodą badawczą były tu próby operacjonalizacji doświadczenia ciała, dzięki wyróżnianiu jego kolejnych komponentów i ich parametryzowaniu . Wyniki tych badań (a szczególnie łatwość wywoływania iluzji) były często zaskakujące. Jako kluczowe dla tego wstępnego artykułu, należy wspomnieć dwie własności badań nad ciałem.

Po pierwsze, sama obecność tych badań we współczesnej literaturze, ale też ich szybki rozwój pokazują, że możliwe jest badanie ucieleśnienia w jego wymiarze doświadczeniowym. Ponadto możliwe jest nie tylko pierwszoosobowe fenomenologiczne badanie doświadczenia ciała, ale także badanie go z wykorzystaniem metod psychologii eksperymentalnej i neuronauk kognitywnych (wspieranych współczesnymi narzędziami informatycznymi, takimi jak wirtualna czy wzmacniana (augmented) rzeczywistość).

Po drugie relacja pomiędzy ciałem doświadczanym i ciałem fizycznym w prezentowanych badaniach okazuje się bardzo złożona. Część z wyników przedstawionych badań pozwala sądzić, że doświadczenie ciała jest w wysokim stopniu konstrukcyjne (a nie czysto receptywne), o czym przekonują też badania nad rzeczywistością wirtualną [patrz: Sanchez-Vives i Slater 2005]. Wyjątkowo ważne staje się pytanie, co jest powodem zgodności pomiędzy doświadczeniem ciała i ciałem fizycznym, która na co dzień wydaje się oczywista. Jedną z obecnych w literaturze propozycji jest wskazanie unifikującej roli działania . Choć nie wszystkie części ciała wydają się jej podlegać [patrz uwagi na ten temat: de Vignemont, w druku], na przykład niezaangażowany w działanie tułów, a będący kluczowym elementem jednej z omawianych iluzji. Z jednej strony uzyskujemy nowe, obiecujące metody badań doświadczenia ciała, z drugiej strony wyniki tych badań otwierają dyskusję nad konstrukcyjnością doświadczenia ciała i stawiają przed badaczami problemem zgodności doświadczenia ciała z ciałem fizycznym.

Przemysław Nowakowski
Dawid Lubiszewski
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Instytut Filozofii

Bibliografia:

Blanke O, Metzinger T. 2009 (w druku), Full-body illusions and minimal phenomenal selfhood, Trends in Cognitive Sciences, 13(1).
Blanke O, Mohr C. 2005, Autoscopic phenomena of neurological origin. Implications for corporal awareness and self consciousness, Brain Research Reviews 50, s. 184-199.
Botvinick M., Cohen J. 1998, Rubber hands ‘feel’ touch that eyes see, Nature, 391, s.756.
Brugger P., Blanke O., Regard M., Bradford D., Landis T. 2006, Polyopic heautoscopy: case report and review of the literature, Cortex 42 (5), s. 666-674.
Ehrsson H.H. 2007, The experimental induction of out-of-body experiences, Science, 317, s. 1048.
Ehrsson H.H., Weich K., Weiskopf N., Dolan R.J., Passingham R.E. 2007, Threatening a rubber hand that you feel is yours elicits a cortical anxiety response, Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 104, s. 9828-9833.
Ehrsson H.H., Spence C., Passingham R.E. 2004, ‘That’s my hand!’ Activity in the premotor cortex reflects feeling of ownership of a limb, Science, 305, s. 875-877.
Gallagher S. 1986, Lived Body and Environment, Research in Phenomenology, 16, s. 139-170.
Halligan P.W., Marshall J.C., Wade D.T. 1993, Three arms: a case study of supernumerary phantom limb after right hemisphere stroke. J Neurol Neurosurg Psychiatry, 56(2), s. 159-66.
Leder D. 1998, A Tale of Two Bodies: the Cartesian Corpse and the Lived Body [w:] Body and Flesh, A Philosophical Reader, (red.) Donn Welton, Blackwell Publishers, s.117-130.
Legrand D. 2007, Pre-reflective self-consciousness: on being bodily in the world. Janus Head, Special Issue: The Situated Body, 9 (1), s. 493-519.
Lenggenhager B., Tadi T., Metzinger T., Blanke O. 2007, Video Ergo Sum: Manipulating bodily self-consciousness. Science, 317, s. 1096-1099.
Longo M. R., Schüür F., Kammers M. P. M., Tsakiris, M., Haggard P. 2008, What is embodiment? A psychometric approach, Cognition, 107, s. 978-998.
Metzinger T. 2006, Reply to Gallagher: Different conceptions of embodiment, Psyche 12(4).
Moseley G.L., Olthof M., Venema A., Don S., Wijers M., Gallace A., Spence C. 2008, Psychologically induced cooling of a specific body part caused by the illusory ownership of an artificial counterpart, PNAS, 105, s. 13169-13173.
Pavani F., Galfano G. 2007, Self-attributed body-shadows modulate tactile attention, Cognition, 104 (1), s. 73-88.
Petkova V.I., Ehrsson H.H. 2008, If I were you: perceptual illusion of body swapping, PLoS One, 3(12):e3832.
Podoll K, Robinson D. 2000, Macrosomatognosia and microsomatognosia in migraine art, Acta Neurol Scand 2000, 101, s. 413-416.
Price, E. H. 2006, A critical review of congenital phantom limb cases and a developmental theory for the basis of body image, Consciousness and Cognition, 15, s. 310-322.
Robinson D., Podoll K., 2000, Macrosomatognosia and microsomatognosia in migraine art, Acta Neurol Scand, 101(6), s. 413-416.
Rochat P., Striano T. 2000. Perceived self in infancy. Infant Behavior and Development, 23, s. 513-530.
Rossetti Y., Rode G., Farnè A. Rossetti A. 2005, Implicit body representations in action. In Body Image and Body Schema, , pod redakcją: Helena De Preester i Veroniek Knockaert, s. 111–125.
Sanchez-Vives M. V., Slater M. 2005, From presence to consciousness through virtual reality, Nature Reviews Neuroscience, 6, s. 332-339.
Tsakiris M., Haggard P. 2005, The Rubber Hand Illusion Revisited: Visuotactile Integration and Self-Attribution, Journal of Experimantal Psychology: Human Perception and Perfomance, 31(1), s. 90.
Vallar G., Ronchi R. 2008, Somatoparaphrenia: a body delusion. A review of the neuropsychological literature, Exp Brain Res.
de Vignemont F. w druku, Bodily spatial content, Psyche.
de Vignemont F. 2004, The marginal body. [w:] Gurwitsch’s relevance for cognitive science, Lester Embree, Kluwer Academic Publishers.
de Vignemont, F., Tsakiris, M., Haggard, P. (2005), Body mereology. [w:] Human Body perception from the inside out, (redakcja) G. Knoblich, I.M. Thornton, M. Grosjean, M. Shiffrar. New York: Oxford University Press, s. 147-170.
Vuilleumier P., Reverdin A., Landis T. 1997, Four legs. Illusory reduplication of the lower limbs after bilateral parietal lobe damage, Archives of neurology, 54(12), s. 1543-1547.

Tekst pierwotnie opublikowany w „Poznańskie Forum Kognitywistyczne. Teksty Pokonferencyjne.” Tom 3, Poznań 2009, s. 114 – 122. Przedruk za zgodą redakcji ze strony: Poznańskie Forum Kognitywistyczne. http://pfk.wikidot.com/nasze-wydawnictwa

——————————————————————————————–
Materiał udostępniany na zasadach licencji

Creative Commons 2.5
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne
-Na tych samych warunkach 2.5 Polska
——————————————————————————————–