Piotr Olesiński

Kolor i jego prozdrowotne oddziaływanie

Wstęp

Celem artykułu jest przedstawienie prozdrowotnych oddziaływań kolorów oraz próba odpowiedzenia na pytanie dlaczego i jak barwy wpływają na nas, szczególnie w sferze owych oddziaływań. Artykuł w mniejszym stopniu porusza również kwestie tego, co i jak wyrażamy poprzez kolory. Wywód ten ma również skonfrontować potoczne i wynikające z indywidualnego doświadczenia przekonania na temat wpływu kolorów, wiedzę wynikającą z praktycznego stosowania oddziaływania barw, szczególnie w arteterapii, oraz poglądy ezoteryczne i wyniki badań naukowych związanych z tą tematyką.

Dziś barwą nazywamy wrażenie psychofizjologiczne wywołane falami świetlnymi o dł. 400-760nm, a odczuwane za pomocą zmysłu wzroku [PWN.pl]. Wiemy, że kolory spostrzegamy dzięki komórkom światłoczułym – pręcikom i czopkom – znajdującym się w siatkówce oka. Pręciki wrażliwe są na stopień jasności, czopki umożliwiają rozpoznawanie barw. Wyróżniamy trzy rodzaje czopków wrażliwych głównie na jeden z trzech zakresów barw – niebieską, zieloną lub czerwoną.

Obecnie poza poznaniem fizjologii widzenia barw, przeprowadzono badania uzasadniające poglądy na temat wpływu poszczególnych kolorów na fizjologię, zachowania i emocje człowieka. Temat oddziaływania barw był przez społeczność naukową aż do końca dwudziestego wieku pomijany, chociaż używanie barw do celów zdrowotnych było stosowane w tzw. „terapiach naturalnych”. Zainteresowanie prozdrowotnymi właściwościami kolorów istniało już u starożytnych cywilizacji.

Czakroterapia

Z wywodzących się z hinduizmu systemów filozoficznych i ezoterycznych pochodzi różnorodny opis wpływania kolorów na całokształt funkcjonowania człowieka. Według tych systemów barwy oddziałują na system energetyczny człowieka składający się z czakr – siedmiu głównych i wielu pomocniczych. Czakry (czakra to słowo wywodzące się z sanskrytu oznaczające koło) są odbiornikami i przekaźnikami energii zarazem. Każda czakra związana jest ośrodkiem hormonalnym i dostarcza energii do jego funkcjonowania. Każdej czakrze odpowiadają energie innego koloru.

Pierwszej czakrze, zwanej czakrą podstawy lub korzenia, umiejscowionej pomiędzy genitaliami i odbytem, przypisany jest kolor czerwony. Czakra ta, a zarazem czerwony kolor, zapewniają energię, witalność i siłę. Zablokowanie tej energii prowadzi do stanów depresyjnych, lęków czy nadwrażliwości. Czakra sercowa zawiaduje między innymi zieloną energią, która odpowiedzialna jest za utrzymywanie zdrowia i proces zdrowienia, a niebieska energia promieniowana przez czakrę trzeciego oka zapewnia przytomny, jasny umysł oraz odnoszenie sukcesów naukowych i twórczych. Czakroterapia zajmuje się pobudzaniem zablokowanych czakr również poprzez oddziaływanie na nie kolorami [por. Żądło 1997]. Przykład tego usystematyzowanego i wywodzącego się ze starożytności systemu twierdzeń na temat oddziaływania barw ukazuje nie tylko, że zainteresowanie tą tematyką istniało od „zawsze”, ale również to, że współczesna wiedza na temat prozdrowotnego wpływu poszczególnych barw na całokształt funkcjonowania człowieka jest z nim w wielu punktach zbieżna.

Oddziaływanie koloru

Obecnie oddziaływanie kolorami stosowane jest również w terapii czyli „świadomym, celowym i programowym oddziaływaniu psychologicznym w celu usunięcia lub zmniejszenia zaburzeń w funkcjonowaniu psychicznym, somatycznym i społecznym oraz usunięciu ich psychospołecznych przyczyn” [Sęk 2001], szczególnie natomiast w arteterapii, w której to praca z kolorami jest nieodzownym elementem.

Dr. Rebecca L. Withrow z Department of Conselin and Educational Development, University of North Carolina at Greensboro, terapeutka, w swoim artykule „The use of color in Art Therapy” zgromadziła badania naukowe potwierdzające i wyjaśniające wpływ kolorów na funkcjonowanie człowieka.

Psychologowie z Vermont College Norwich University dowiedli, że barwy o wysokiej długości fali, jak np. czerwona, są bardziej stymulujące niż krótkie jak zielona i niebieska [Graham 2000 za: Withrow 2004]. Pacjenci hospitalizowani wykazywali więcej aktywności, jeżeli w ich otoczeniu znajdowały się przedmioty koloru czerwonego aniżeli ci, który byli ich pozbawieni [Lukins i Herman, 1941 za: Withrow 2004]. Więźniowie skrzydeł więziennych czerwonego i żółtego koloru zachowywali się bardziej agresywnie niż ci, w których otoczeniu dominowały kolory niebieski i zielony [Graham 1998]. Wyjaśnieniem może być to, iż oko ludzkie wykazuje różny stopień wrażliwości na określoną barwę, co jest uwarunkowane liczbą czopków wrażliwych na określoną długość fal świetlnych. Za widzenie barwy niebieskiej odpowiada ok. 4% czopków, za zieloną – 32%, za czerwoną zaś 64%.
Kueller [1976 za: Withrow 2004] stwierdził, iż ludzie przebywający w pomieszczeniach dostarczających różnokolorowych stymulacji mieli wzrost aktywności mózgu na poziomie alpha i wolniejsze bicie sera. Szare, deprywujące sensorycznie pomieszczenia powodowały natomiast wzrost aktywności mózgu i serca, co wiązało się również z poczuciem stresu i wzburzeniem.

Mózg pracuje na poziomie alpha, czyli wytwarza od 7 do 14 cykli impulsów elektrycznych w stanie głębokiego relaksu, podczas medytacji oraz tuż przed zaśnięciem i zaraz po obudzeniu. Niektóre metody pracy z umysłem uczą obniżania dominującej częstotliwości fal mózgowych z poziomu beta, emitowanych podczas stanu czuwania, do poziomu alfa przy jednoczesnym zachowaniu pełnej świadomości. Jose Silva [por. Silva, Stone 2002], równolegle z wieloma innymi naukowcami badającymi ludzki mózg, odkrył, że głęboki relaks, koncentracja, procesy zdrowotne, wszelkie przejawy ludzkiej genialności oraz tzw. percepcja pozazmysłowa związane są z obniżoną częstotliwością mózgu.

Pomimo tego, że przytaczane w artykule badania koncentrują się głównie na ogólnych prawidłowościach oddziaływania barw, większość badaczy zgadza się, że indywidualne asocjacje pomiędzy kolorem a uczuciami, emocjami, wspomnieniami czy zachowaniami są dla poszczególnych osób najsilniejsze. To one są najsilniejszym predyktorem zarówno wpływu, jaki dany kolor wywiera na jednostkę, jak i znaczenia, jakie dana osoba przypisuje danemu kolorowi.

Dlaczego poza indywidualnymi doświadczeniami i potrzebą różnorodnej stymulacji poprzez kontakt z różnymi kolorami stwierdza się ogólne oddziaływanie niektórych kolorów albo grup kolorów z danego zakresu długości fali?

Graham [1998 za: Withrow 2004] zaprezentował chemiczne, endokrynologiczne wyjaśnienie tych oddziaływań opierające się na poziomie serotoniny i melatoniny w organizmie człowieka. W ciągu dnia, kiedy dociera całe spektrum promieni słonecznych oświetlających wszystkie kolory dookoła nas, podwzgórze uwalnia serotoninę. Ma ona działanie stymulujące, wpływa na apetyt, potrzeby seksualne i odczuwane emocje. Nocą i podczas zmierzchu, gdy zmniejszona ilość promieni słonecznych ogranicza odbiór barw do skali szarości, szyszynka uwalnia melatoninę, która pomaga w zasypianiu. Jest to zgodne z potocznymi poglądami występującymi w większości kultur, w których jasne kolory kojarzą się z aktywnością, witalnością, szare natomiast ze smutkiem i melancholią. U osób z depresją czy też zaburzeniami czynności seksualnych obserwuje się zachwianie równowagi w poziomie amin biogennych [por. Cierpiałkowska 2007, s. 248-258]. U osób tych jak i np. kobiet z anoreksją obserwuje się podwyższony poziom melatoniny podczas dnia. Być może oddziaływanie na te osoby kolorem mogłoby być pomocne. W terapii indywidualnej stosuje się oddziaływanie wybranymi kolorami na osoby o specyficznych problemach.
Znaczenie kolorów jest istotnym elementem popularnej w społeczności zachodniej a rozwijającej się dopiero w Polsce arteterapii. Twórczość plastyczna poza pozytywnie oddziałującymi właściwościami takimi jak aktywowanie prawej półkuli mózgu i uświadamianie nieuświadomionych emocji jest również wskazówką diagnostyczną istotną podczas diagnozowania stanów klientów korzystających z pomocy arteterapeutów, jak i dającą możliwość obserwowania zmian w stanie klienta zaistniałych w procesie terapeutycznym. Wiele badań dowiodło, że pacjenci w różnych stanach emocjonalnych preferują inne barwy. Różne barwy inaczej też na nich oddziałują.

Dr. Rebecca L. Withrow we wspomnianym wcześniej artykule przytacza badania, z których wynika, iż osoby stabilnych emocjonalnie dobrze reagują na kolory, a osoby, które mają problemy z wyrażaniem emocji unikają stymulacji kolorami [Birren 1980 za: Withrow 2004]. Pacjenci z depresją używają węższej gamy kolorów tworząc prace plastyczne niż inni pacjenci [Wadeson 1971 za: Withrow 2004]. Dzieci w stanie „zagrożenia życia” (w tym ofiary trzęsień ziemi czy dzieci chore na białaczkę) wykazują przywiązanie do kolorów czerwonego i czarnego.

Prozdrowotne oddziaływanie kolorem w Polsce

Obecnie w Polsce rozpowszechnione jest szczególnie oddziaływanie kolorem na pacjentów hospitalizowanych, głównie dzieci. Zarówno w arteterapii w wąskim rozumieniu tego terminu, czyli wykorzystywaniu technik plastycznych i ich wytworów w terapii i diagnozowaniu zaburzeń psychicznych i emocjonalnych [Marek 2004 za: Stańko 2008], jak i w szeroko pojętym oddziaływaniu sztuką, wpływanie poprzez kolory na pacjentów jest tylko jednym z wielu istotnych elementów składowych tych celowych i programowych działań. Niemniej jednak sama arteterapia, jak i rozumienie znaczenia kolorów w pracy z pacjentami stają się coraz powszechniejsze. Krzysztof Stachyra i Ewa Grudziewska [2007] wyróżnili główne grupy dla których arteterapia jest najbardziej wskazana, do których zaliczyli osoby z niepełnosprawnością umysłową, z zaburzeniami psychicznymi, emocjonalnymi, zaburzeniami osobowości (zachowania u dzieci i młodzieży), z niepełnosprawnością fizyczną, zaburzeniami o podłożu neuronalnym, osoby przewlekle chore. Grupa odbiorców i metod dostosowanych do terapii osób wymagających takiego wsparcia cały czas się rozszerzają.

Poza arteterapeutycznym oddziaływaniem popularne są w Polsce akcje wprowadzania kolorów na oddziały szpitalne, głównie dziecięce. Maciej Kot, polski psycholog i artysta plastyk, pomalował już ponad pięćdziesiąt oddziałów w całej Polsce. Twierdzi [za: Gwozdowska 2006], że obecne na szpitalnych ścianach postaci z bajek, zwierzęta i pejzaże malowane ciepłymi, pogodnymi kolorami, mają pozytywny wpływ na najmłodszych pacjentów. Zadaniem malunków ma być przekierowywanie uwagi na bodźce kojarzące się pacjentom pozytywnie, zrywanie asocjacji łaczących szpital z chorobą, oddziaływanie na psychikę, która spowoduje oderwanie od strachu i bólu [por. Lines 2006]. Na Oddziale Położniczym w Szpitalu Specjalistycznym w Dąbrowie Górniczej, pomalowanym przez Macieja Kota, rodzące pacjentki widzą zamiast białego sufitu błękit nieba i unoszące się na wietrze mewy. „Przed porodem kobiety wolą patrzeć na ściany w ciepłych, np. morelowych barwach, ale już bezpośrednio po porodzie lepsze są błękity”- twierdzi Maciej Kot [za: Gozdowska 2006].

W Polsce popularne są również różnego rodzaju warsztaty twórcze, terapie zajęciowe, edukacja artystyczna z jednej strony pozwalające osobom, zarówno z zaburzeniami jak i bez nich, eksperymentować z barwą i obrazem i poprzez nie wyrażać się, z drugiej strony ułatwiające wgląd we własną sferę emocjonalną.

Podsumowanie

Codziennie posługujemy się kolorem, poprzez kolor wyrażamy siebie. Otaczamy się kolorami, które w różny sposób i z różnych powodów wpływają na nasze zachowania, emocje, myślenie. Poprzez kolor wpływamy sami na siebie i poprzez kolor wpływają na nas specjaliści od marketingu i reklamy, terapeuci, architekci, artyści czy dekoratorzy wnętrz. Wiedzę o oddziaływaniu kolorów czerpiemy z tradycji, kultury, systemów religijnych i filozoficznych, własnych doświadczeń i od niedawna również z badań naukowych. Zauważyć można, że wiedza ta w wielu przypadkach jest zbieżna oraz, że badania naukowe potwierdzają informacje przekazywane od wieków w systemach filozoficznych. Badania wpływu kolorów na różne sfery funkcjonowania człowieka nie dają jednoznacznych wyników i pozostawiają pole do dalszego eksplorowania tego tematu. Szczególnie istotnym wydaje się rozwijanie wiedzy na temat oddziaływania barw na człowieka i wyrażania się poprzez kolor oraz zastosowanie jej w rozwijającej się i mającej coraz silniejsze ugruntowanie teoretyczne i empiryczne arteterapii.

Piotr Olesiński
Uniwersytet Adama Mickiewicza, Wydział Nauk Społecznych, psychologia, pio.ole@wp.pl

Bibliografia:

Sęk H. 2001, Wprowadzenie do psychologii klinicznej. Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 167.
Cierpiałkowska L. 2007, Psychopatologia. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Gwozdowska A. 2006, Leczenie sztuką, Puls Medycyny, 6.
Lines K. 2006, Colour therapy, Nursing Standard, 20 s. 32-33.
Silva J, Stone R.B. 2002, Wydawnictwo KOS.
Stachyra K., Grudniewska E. 2007, Muzykoterapia i terapia przez sztuki plastyczne w piśmiennictwie polskojęzycznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Stańko M. 2008, Arteterapia jako profesjonalna pomoc chorym na nowotwory, Współczesna onkologia, 12, s. 148-152.
Withrow R. 2004, The use of Color in Art Therapy, Journal of Humanistic Counseling, Education & Development, 43, s. 33-40.
www.pwn.pl.
Żądło L. 2002, Poradnik rozwoju duchowego, Wydawnictwo SADHANA/ TARA.

Tekst pierwotnie opublikowany w „Poznańskie Forum Kognitywistyczne. Teksty Pokonferencyjne.” Tom 3, Poznań 2009, s. 124 – 129. Przedruk za zgodą redakcji ze strony: Poznańskie Forum Kognitywistyczne. http://pfk.wikidot.com/nasze-wydawnictwa

——————————————————————————————–
Materiał udostępniany na zasadach licencji

Creative Commons 2.5
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne
-Na tych samych warunkach 2.5 Polska
——————————————————————————————–