Subkultura w najprostszym ujęciu socjologicznym to grupa ludzi tworząca własną kulturę, różniącą się od kultury dominującej w danym społeczeństwie [en.wikipedia.org, 27.05.2009]. Definicja zamieszczona w Słowniku Wyrazów Obcych PWN subkulturą określa „wzory, zasady, normy zwyczajowe przyjęte i obowiązujące w grupie społecznej stanowiącej część większej zbiorowości, odmienne od przyjętych przez ogół społeczeństwa” [Słownik Wyrazów Obcych, 2007, s. 351]. Subkultura wyraża swą odmienność poprzez np. język, rodzaj słuchanej muzyki, styl ubierania czy wyznawaną religię. Najczęściej termin subkultura jest kojarzony z grupami młodzieżowymi, ale tym samym terminem określane są także, przykładowo, grupy zawodowe (m.in. lekarze, prawnicy) kształtujące w swoim otoczeniu normy odrębne od obowiązujących ogólnie [pl.wikipedia.org, 27.05.2009]. Subkultury mogą tworzyć się także w oparciu o przynależność rasową, pochodzenie etniczne, miejsce zamieszkania, płeć, orientację seksualną itd. [en.wikipedia.org, 27.05.2009]. W latach 50-tych XX wieku David Riesman pisał o podziale na „większość, która biernie akceptuje dostarczane przez reklamę style i znaczenia [sensy] oraz subkulturę, która aktywnie odnajduje styl mniejszości” [D. Riesman, 1950, s. 358 – 371]. Jednak pomimo posiadania własnych reguł, wzorów zachowań oraz atrybutów (wspomniane wyżej charakterystyczne ubrania, rodzaj słuchanej muzyki itd.) subkultura nie przestaje być jednocześnie częścią kultury dominującej [J.M. Palmisano, 2001, s. 657] ponieważ zapożycza jej symbole, wartości i przekonania, przekształcone według własnego zapotrzebowania [G. Marschall, 2005, s. 350].

Jedną z najbardziej znanych teorii wyjaśniających termin subkultura dostarczył w 1955 roku Albert Cohen. Twierdził on, że młodzież angażuje się w ruchy subkulturowe z powodu niedowartościowania samego siebie i swojego statusu społecznego. Natomiast przynależność do grupy nadaje każdemu z członków tożsamość (identyfikację) i poczucie ważności [J.M. Palmisano, 2001, s. 657].

Subkultury mogą tworzyć związki między ludźmi potrzebującymi potwierdzenia własnej odmienności (np. homoseksualiści) lub „być formą symbolicznego oporu w ramach instytucji społecznych, będących odbiciem niektórych aspektów organizacji całego społeczeństwa, m.in. w szkołach i więzieniach” [G.M. Marschall, 2005, s. 350].

Ken Gelder z subkulturą utożsamia sześć zjawisk: zwykle negatywne podejście do pracy; negacja lub ambiwalentny stosunek względem pozycji społecznej (podziału na klasy); większe przywiązanie do określonego terytorium (np. ulicy, osiedla) niż własności; skupianie działalności poza „domem” i rodzinnymi formami przynależności; przywiązanie do przesady i wyolbrzymień; odrzucenie banalności codziennego życia i umasowienia społeczeństwa [K. Gelder, 2007, en.wikipedia.org, 27.05.2009].

Przynależność do jednej subkultury nie wyklucza związków z inną [J.M. Palmisano, 2001, s. 657]. Tak oto można być jednocześnie pasjonatem gier komputerowych (w ramach przynależności do subkultury – posługiwać się specyficznym językiem, posiadać charakterystyczne dla danej subkultury atrybuty) oraz fanem konkretnej grupy muzycznej (utożsamianie się poprzez wyjazdy na koncerty, kolekcjonowanie płyt, specyficzny ubiór itd.).

Przynależność do subkultury może być tymczasowa. Poszczególne osoby dopóty są utożsamiane z daną grupą społeczną, dopóki nie porzucą atrybutów cechujących subkulturę, nie odstąpią od jej norm i zasad postępowania. Fani The Cure stylizujący się na wokalistę grupy, Roberta Smitha, pewnego dnia mogą porzucić tę fascynację. Mimo wszystko jednak subkultura, dzięki rotacji członków, sama w sobie może zachować trwałość [J.M. Palmisano, 2001, s. 657].

Subkultury więc rozróżnić można na trwałe i tymczasowe. Trwałe – istnieją dzięki wymianie członków (np. subkultury zawiązane wokół konkretnych zespołów muzycznych), i tymczasowe – kończące żywot wraz z rozpadem konkretnej grupy lub sytuacji społecznej (np. ruch hippisowski).

Przedrostek „sub” w języku łacińskim oznacza „pod”, dlatego też m.in. w polskiej terminologii „subkultura” określana bywała mianem „podkultury”.

Podkultura definiowana w latach 60-tych i 70-tych XX wieku była terminem wartościującym. Jak pisze Marian Filipiak, z podkulturą wiązano środowiska złodziei, narkomanów, alkoholików itd. Było to więc pojęcie nacechowane pejoratywnie, kojarzone z różnymi rodzajami patologii i jednocześnie z kulturą tzw. niską, czyli mniej znaczącą od dominującej [M. Filipiak, 1999, s. 14]. „Pod” kulturą znajdował się bowiem już sam termin, który obecnie również posiada negatywne nacechowanie. Jednak rzadziej mówi się o subkulturach dewiacyjnych (tj. charakteryzujących się skrajnym zaprzeczaniem obowiązujących ogólnie regułom, jak np. złodzieje), a często o subkulturach młodzieżowych – kojarzonych m.in. z rodzajem słuchanej muzyki.

Marian Filipiak zwraca uwagę na trzy składowe części pojęcia subkultury. Ma ona być względnie spójną grupą społeczną (kształtującą się na bazie np. wspólnych zainteresowań, dążeń, norm, wartości, wzorów), wyrażającą swoją odrębność poprzez zanegowanie systemu kulturowego lub jego poszczególnych elementów oraz pozostawać „na marginesie dominujących w danym systemie tendencji życia społecznego” [M. Filipiak, 1999, s. 17].

Subkultury jednak potrafią wyjść poza „margines” i stać się na pewien okres czasu składnikiem mainstreamu, czyli nurtu dominującego w danej kulturze. Tak było np. z subkulturą jazzu, czy hip hopu (przeniesionego z ulic nowojorskiego Brooklynu do studiów nagrań wielkich koncernów fonograficznych) w USA [en.wikipedia.org, 27.05.2009].

Niektórzy badacze twierdzą, że subkultura jest hasłem wyjściowym do terminu kontrkultura. Różnica między oboma polega na tym, że o ile grupy subkulturowe wytwarzają własne normy, zasady, czy wzory postępowań odmienne (a niekoniecznie przeciwne, chociaż może być i tak) od kultury dominującej, o tyle kontrkultura narodziła się wraz z wykreowaniem się młodzieżowych grup kontestujących zastaną rzeczywistość. W latach 60-tych XX wieku, kiedy występowanie takich grup się nasiliło, ukuto przytoczony tutaj termin kontrkultury. Jako pierwszy użył go Theodore Roszak w 1969 roku. Jego definicję tego słowa przytacza M. Filipiak: „kontrkultura wyraża się zarówno w sprzeciwie wobec kultury zastanej, jak i w próbach tworzenia kultury nowej, mającej zastąpić zanegowaną rzeczywistość kulturową” [M. Filipiak, 1999, s. 14].

Innym pojęciem związanym z terminem subkultura jest kultura alternatywna. Podobnie jak kontrkultura, pochodzi z lat 60-tych XX wieku, i również przybiera nieco inne znaczenie. Kultura alternatywna jako następstwo subkultury lub kontrkultury nie kładzie nacisku na negację zastanego porządku, norm czy tradycji (tudzież sprzeciwu wobec powyższych), lecz na wytworzenie kultury nowej, często nie odrzucającej zupełnie kultury dominującej, lecz pozostającej z nią w swego rodzaju dialogu. Kultura alternatywna, jak pisze Aldona Jawłowska, nie skupia się już na sprzeciwie (jak kontrkultura), lecz bardziej na realizacji własnych pomysłów oraz stylu życia [A. Jawłowska, 1987, s. 20].

Najczęściej mówi się o subkulturach młodzieżowych. Wśród występujących w Polsce można by wymienić m.in.: anarchistów, grafficiarzy, hippisów, rastamanów, metalowców, gitowców, gotów, punków, skinheadów, hiphopowców, bikiniarzy, dresiarzy, poppersów, czy yuppies.

Bibliografia:

1. Filipiak M., Od subkultury do kultury alternatywnej: wprowadzenie do subkultur młodzieżowych, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1999
2. Gelder  Ken, Subcultures: Cultural Histories and Social Practice, Routledge, Marzec 2007
3. Jawłowska A., Więcej niż teatr, PIW, Warszawa 1987
4. Riesman David, Listening to popular music, American Quarterly, 2, 1950
5. Słownik Socjologii i Nauk Społecznych, pod red. Gordona Marschalla (red. wydania polskiego Marek Tabin), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005
6. Słownik Wyrazów Obcych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007
7. World of Sociology, pod red. Josepha M. Palmisano, The Gale Group, Farmington Hills, 2001
8. http://en.wikipedia.org/wiki/Subculture
9. http://pl.wikipedia.org/wiki/Subkultura

Przemysław Sławiński