Odnosząc się do klasyfikacji sacrum i profanum, Emil Durkheim klasyfikuje obrzędy w następujący sposób:

1. obrzędy negatywne (ascetyczne);
2. obrzędy pozytywne (naśladowcze);
3. obrzędy przebłagalne (zażegnujące). E. Durkheim, s.258, Warszawa 1990.]

Za obrzędy negatywne (ascetyczne) uważa się te obrzędy, które strzegą trwałego podziału między sacrum i profanum. Natomiast obrzędy pozytywne odpowiadające magii homeopatycznej, są to przypisy postępowania z sacrum i profanum, oraz przywołanie pożądanego stanu lub powtórnego przeżycia przeszłości. Natomiast obrzędy przebłagalne mają na celu złagodzić lub zatrzeć zły czyn.

Następną klasyfikację stosowaną w polskiej etnografii przyjęli m.in. Stanisław Poniatowski [S. Poniatowskiego, Warszawa 1932.] oraz Jan Stanisława Bystroń [ J. S. Bystroń, Poznań 1947. ], w której obrzędy dzielone są na dwie podstawowe grupy:

1. obrzędy doroczne,

2.  obrzędy rodzinne.

Obrzędy doroczne związane są z najważniejszymi okresami w życiu człowieka, zaczynając od narodzin, poprzez  zaślubiny, a kończąc na pogrzebach. Wszystkie najważniejsze momenty w życiu człowieka są przeprowadzane w sposób obrzędowy i oficjalny, ponieważ takie wydarzenia muszą być uznane przez społeczność.

Z kolei obrzędy doroczne są bardzo rozbudowane i odbywają się w stałych terminach, warunkowane kalendarzem kościelnym, tradycyjnym, zwyczajowy, jak też wegetacyjno-rolniczym.

Jadwiga Klimaszewska wyróżnia następujące obrzędy doroczne:

1.  przyrodnicze,

2.  gospodarcze, agrarne, hodowlane,

3.  zapewniające człowiekowi życie zdrowie, powodzenie i bogactwo,

4.  recepcyjne,

5.  religijne i kulturowe,

6.  o charakterze rozrywkowym. [  M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka,
Wrocław- Warszawa- Kraków- Gdańsk 1981, s. 128-129.]

Autorka wyróżnia sześć grup, rozpoczyna od obrzędu przyrodniczego, dzięki któremu człowiek mógł w pewien sposób oddziaływać na naturę. Natomiast gospodarcze, agrarne, hodowlane – miały zapewnić ochronę przed szkodliwymi czarami, mocami. Są obrzędami ,,zapewniającymi człowiekowi życie, zdrowie, powodzenie i bogactwo” oraz ożenek i życie w dostatku. Recepcyjne tj. przyjęcie panny młodej do grona kobiet zamężnych.Do religijnych i kulturowych zaliczamy m. in. odpusty, pielgrzymki, święcenie ziół, gromnicy ,chleba. Ostatnie o charakterze rozrywkowym to np. sobótka.[ M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, Wrocław- Warszawa- Kraków- Gdańsk 1981, s. 128-129.]

Obrzędy związane z rodziną są bardzo ważnymi etapami w ludzkim życiu. Rozpoczynają się od narodzin i chrztu, potem wiążą się z zawarciem związku małżeńskiego, a kończą  się na śmierci i pogrzebie.

By pokazać, że rytuały i obrzędy są kategoriami syntonicznymi należałoby wspomnieć o klasyfikacji rytuałów religijnych, przytaczając podział rytuałów religijnych wg Thomasa Rhys:

1. rytuały indywidualne,

2. rytuały intensyfikacyjne,

3. rytuały przejścia,

4. rytuały szamanistyczne,

5. rytuały eklezjastyczne,

6. rytuały odwrócenia. [ B. Olszewska-Dyoniziak, Zielona Góra 2000, s. 96-97. ]

Rytuały indywidualne mogą mieć formę zabiegów magicznych i są odprawiane przez jednostki, natomiast rytuały szamanistyczne oraz  eklezjastyczne związane są ze światem pozaziemskim, by zdobyć przychylność oraz pomoc istot nadprzyrodzonych. W pierwszym przypadku odprawiają je szamani,  w drugim zaś „pełnoetatowi” kapłani. Ostatni rytuał ma na celu okresowe włączenie profanum do sacrum.

Bibliografia

1. E. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, Warszawa 1990.
2. 2. J. S. Bystroń, Etnografia  Polski, Poznań 1947.
3. 3. K. Kwaśniewicz, Zwyczaje i obrzędy rodzinne [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. II, pod red. M. Biernackiej, M. Frankowskiej, W. Paprockiej, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1981.
4. S. Poniatowskiego, Etnografia  Polski, [w] Wiedza o Polsce, Warszawa 1932.
5. T. R. Williams, Cultural Antropology, New Jersey 1990, [za:] B. Olszewska-Dyoniziak, Zarys antropologii kulturowej, Zielona Góra 2000.

Celina Margol

Kulturoznawstwo UMCS, I MSU