Pojecie obrzędu jest zagadnieniem złożonym pod względem struktury, funkcji, znaczenia i dlatego jest trudny do jednoznacznego zdefiniowania.

Większość definicji słownikowych odnajdujemy już w Słowniku języka Polskiego Bogumiła S. Lindego, obok definicji obrzędu autor zestawia terminy: „Obrzęd, obrzędu, obrządek, ceremonia, zwyczaj”. Definiuje go następująco „ Wszystkie obrzędy, które się dzieją przy mszy”. [ B. S Linde. Lwów, 1860, s. 417 ] Podkreślony jest tu charakter liturgiczny w kontekście mszy świętej. Z podobnym znaczenia tego pojęcia, możemy się spotkać w Słowniku warszawskim. [ J. Karłowicz, A. Kryńskiego, W. Niedźwiedzkiego, Warszawa 1952, s. 512 ]

Definicja obrzędu w  Słowniku języka polskiego, pod red. Witolda Doroszewskiego brzmi następująco: „zespół uświęconych tradycją (często określonych przypisami) czynności, praktyk towarzyszącym jakiejś uroczystości o charakterze rodzinnym, społecznym, politycznym czy religijnym; obrządek, ceremonia, obyczaj”. [ W. Doroszewskiego, Warszawa 1958-1969, t. 5, s. 547. ]

Obrzęd wg Słownika języka polskiego, pod red. Mieczysława Szymczaka to „zespół uświęconych tradycji, często określonych przepisami, czynności i praktyk o znaczeniu symbolicznym, towarzyszących jakiejś uroczystości o charakterze rodzinnym, społecznym czy religijnym: obrządek, ceremonia”. [ M. Szymczaka, Warszawa 1983-1985, t. 2, s. 426. ]

Objaśnienie terminu obrzęd odnaleźć możne tez w Encyklopedii powszechnej obrzęd definiowany jest jako „ zespół czynności, praktyk i rytuałów, przyjętych tradycyjnie z dziedzictwa kulturowego oraz nowo powstałych towarzyszącym uroczystościom zbiorowym o charakterze religijnym lub świeckim.” [ E. Ciupka, Warszawa 1968, s. 547 ]

W powyższym opisie definicji obrzędu zawarta jest tylko wiedza potoczna. Obok pojęcia obrzędu wymienione są takie terminy jak obyczaj, ceremonia. Są to terminy w pewnym sensie bliskoznaczne, ale w swej wewnętrznej strukturze różnią się.

Definicję obrzędu odnaleźć można także w Słowniku folkloru polskiego, w którym to Teresa Brzozowska pisze że, obrzęd to „zespoły określonych i zachowanych przez tradycje czynności, gestów i słów stanowiących stronę zewnętrzną uroczystości wierzeniowych oraz aktów społeczno-prawnych”. [J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1965, s.275 ] Podobną definicje spotykamy u Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Zdaniem autorki „ na obrzęd składa się suma pojęć, wierzeń, wyobrażeń, czynności i zachowań, przekazywanych z pokolenia na pokolenie w określonej zbiorowości i obwarowanych ściśle przestrzeganym w tejże zbiorowości rytuałem społeczno-prawnym i sakralnym”. [ M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1981, s. 23. ]

Zdaniem Barbary Ogrodowskiej obrzęd można określić mianem „zespołu znaków – rytuałów (czyli czynności, gestów, formuł słownych i stosowanych akcesoriów, złączonych wspólnym sensem), przez które zostają wyrażone  i przekazywane ważne treści (społeczni, religijne)”. [ B. Ogrodowska, Warszawa 2001, s. 137. ]

W nowszych słownikach etymologicznych obrzęd charakteryzowany jest jako zespół praktyk, bez których nie mogą odbyć się pewne uroczystości. Wiążą go z wyrazami ceremonia, ceremoniał i obyczaj. Wiesław Boryś odnotowuje  pojawienie się terminu obrzęd w XVI wieku na oznaczenie obietnicy, umowy, lub układu. [ W. Boryś, Warszawa 1996, s.377. ]

Wiadomo zatem, że obrzęd jest aktem społecznym, mającym na celu integrację grupy i przekazywanie treści wierzeniowych. Złożony jest z elementów akcjonalnych, gestycznych również przedmiotów trwałych, które bez wyjątku posiadają znaczenie symboliczne.

Bibliografia

1. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, Etnografia Polski. Przemiany kultury     ludowej, t. II, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1981.
2. Słownik etymologiczny języka polskiego. W. Boryś, Warszawa 1996.
3. E. Ciupka, Wielka encyklopedia powszechna . Suplement, Warszawa 1968.
4. Słownik języka polskiego, pod red. W. Doroszewskiego, Warszawa 1958-1969.
5. Słownik języka polskiego, t. III. pod. red. J. Karłowicz, A. Kryńskiego,W. Niedźwiedzkiego, Warszawa 1952
6. Słownik folkloru polskiego, pod red. J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1965.
7. Słownik języka Polskiego , S. Linde, t. III, Lwów, 1860.
8. B. Ogrodowska, Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce. Mały słownik, Warszawa 2001.
9. Słownik języka polskiego, pod red. M. Szymczaka, t. II,
10. Warszawa 1983-1985.

Celina Margol

Kulturoznawstwo UMCS, I MSU