Magdalena Lombara

Opracowanie krytyczne utworu Davis Miles Jacka Kaczmarskiego

Utwór Davis Miles Jacek Kaczmarski napisał 2 listopada 1991 roku, przebywając w Polsce. Wiersz powstał krótko po śmierci (28 września 1991 roku) znanego muzyka jazzowego – Davisa Milesa. Był on jednym z „ulubionych rozmówców”  (Kaczmarski 2000, s.3), jedną z wielu inspiracji pieśniarza. Kaczmarski tym utworem chciał złożyć hołd zmarłemu trębaczowi. Podobnie zrobił, kiedy odszedł Włodzimierz Wysocki – artysta, który wywarł silny wpływ na twórczość autora Obławy – pisząc Epitafium dla Włodzimierza Wysockiego. Prawdopodobnie nigdy Jacek Kaczmarski nie spotkał się z Davisem Milesem, nie mógł być na jego koncertach na warszawskim Jazz Jamboree w 1983 i 1988 roku, ponieważ przebywał wówczas za granicą. Zapewne zafascynowała go twórczość jazzmana, skoro utrwalił jego pamięć w swoim wierszu.

Tekst prawdopodobnie był przeznaczony do śpiewania, ponieważ na karcie rękopisu znajdują się oznaczenia sylab akcentowanych i fragmentów czysto instrumentalnych. Można jednak powątpiewać, czy utwór kiedykolwiek był wykonywany, ponieważ nigdzie nie zostało zarejestrowane nagranie tego tekstu. Nic nie wiadomo, na temat jakiegokolwiek publicznego wykonania. Pierwszy raz opublikowano utwór w autorskim zbiorze wierszy, zatytułowanym A śpiewak także był sam, wydanym w 1998 roku, który konsultował Stanisław Stabro. Utwór został umieszczony w dziale: Varia 1982/94, pod tytułem Davis Miles. Jest to pierwsza publikacja, której celem było zebranie wszystkich wierszy Jacka Kaczmarskiego. Kolejna, o takich ambicjach, została wydana cztery lata później, pt. Ale źródło wciąż bije…. W konsultacji z autorem tekstów ułożył ją Krzysztof Gajda, badacz twórczości Jacka Kaczmarskiego. W tej publikacji wiersz został umieszczony w dziale: Varia 1982/2002, ponieważ antologia obejmuje utwory z szerszego przedziału czasowego.

Poszczególne wydania utworu nie różnią się znacząco od siebie. Wersje ze wspomnianych wyżej antologii są identyczne. Wiersz zamieszczony w książce z serii Biblioteka Bardów i tekst ze strony internetowej: www.kaczmarski.art.pl różnią się nieznacznie między sobą, różnią się także od wersji z antologii.

Podstawą niniejszej edycji jest kserokopia rękopisu utworu z poprawkami autorskimi, pochodzącego ze zbiorów pana Krzysztofa Nowaka. Kserokopia została wykonana na potrzeby pracy.

Publikacje utworu

J. Kaczmarski, A śpiewak także był sam, red. M. Bętkowska, A. Borowski, przedm. S. Stabro, Warszawa 1998.

J. Kaczmarski, red. E. Jasztal-Kowalska, seria Biblioteka Bardów, Warszawa 2000, seria Biblioteka Bardów.

J. Kaczmarski, Ale źródło wciąż bije…, red. K. Nowak, przedm. K. Gajda, Warszawa 2002.

www.kaczmarski.art.pl/tworczosc/wiersze_alfabetycznie/kaczmarskiego/d/davis_miles.php

Wykaz skrótów

art - odmiana tekstu pochodząca ze strony internetowej www.kaczmarski.art.pl

atg. - autograf (na podstawie kserokopii)

BB - odmiana tekstu pochodząca z serii Biblioteka Bardów

Gajda - odmiana tekstu pochodząca z antologii Ale źródło wciąż bije…

pwdr. - pierwodruk; jako pierwodruk traktuję wersję utworu pochodzącą z antologii A śpiewak także był sam

w. – wers

Davis Miles

Ja po prostu głębiej nasunąłem czapkę
Odwróciłem się i już.
Ci co mają na mą chrypką trąbkę chrapkę
Muszą ruszyć w moją trasę
A pobudkę zagram czasem
Dla ich dusz.

Muzyka jest darem nieustannych zdumień
Co mi fraza co mi styl
Idę tam gdzie wszystko gra, nic nie rozumie,
Ale gdzie języka dotyk
Wtrąca podniebienia gotyk
W drwiący tryl…

Wygraj
Co się da
Póki diabła warta trwa
Gra!

Hektolitry tchu za sobą zostawiłem
Dla natchnionych prosty ślad
Ze zdumiewających klęsk czerpałem siłę
Z tryumfów wstyd i kapkę smutku
Przenikając powolutku
W inny świat.

Byłych, przyszłych czasów cieniom niezliczonym
Pogrążonym w święty rausz
Gram, gdy chcę pod wierny rytm wpółoswojony
Nieskończone canto grzechu
I na jednym brzmi wydechu
Cud i fałsz…

O czym
Mówić mam
Gdy nic nie rozumiem sam ­–
Gram!

Choć po prostu głębiej nasunąłem czapkę…
Odwróciłem się
I już.

Tekst ustalony przeze mnie na podstawie kserokopii rękopisu pochodzącego ze zbiorów pana Krzysztofa Nowaka. Karta biała 210 x 297mm, jednostronna. Pióro granatowe lub czarne. Skreślenia, dopiski i notatki autorskie.

Modernizacje

Przy ustalaniu swojej wersji odmian kierowałam się prawdopodobnym przeznaczeniem utworu do wykonania muzycznego, a także intencją autorską. Wprowadzone zmiany uzasadniam poprawnością rytmiczną, semantyczną czy składniową. Niejednokrotnie pomaga w tym sam tekst, którego strofy z założenia mają paralelną budowę. Dodatkowo sprawę ułatwiają rymy kończące wersy, o układzie w zwrotce: abaccb i refrenie: deee.

Elementy znajdujące się na karcie, które zostały pominięte w odtworzonym tekście utworu:

• w prawym górnym rogu karty znajduje się tekst: „10⁴⁵ è 227 / Karlsbad”; myślę,
  że jest to notatka autorska, ponieważ wygląda jak zapis przypominający o spotkaniu z Markiem Karlsbadem, znajomym Jacka Kaczmarskiego;
• na wysokości 23 w. atg. znajduje się urywek tekstu rozpoczętego na innej stronie,  zaczyna się bowiem w połowie słowa: „-ięty rausz”, ten fragment stanowi koniec wersu 24 tekstu głównego: „Pogrążonym w święty rausz”; nie umieszczam go w tekście głównym z wymienionych wyżej powodów, ponadto względy rytmiczne wykluczają jego włączenie;
• zaznaczonych akcentów dynamicznych w 1, 2 i 3 w. nie uwzględniłam, ponieważ są to elementy mające pomóc przy wykonywaniu utworu z muzyką;
• oznaczeń instrumentalnych fragmentów muzycznych (2, 5, 6, 8, 11, 12, 18, 21, 22, 24, 27 w.) także nie włączyłam do tekstu głównego;
• do tekstu utworu nie włączyłam także daty, która wg mnie nie jest elementem treści, ale datą powstania utworu.

Inne fragmenty wymagające odnotowania:

• w tytule nie uwzględniłam ani podkreślenia, uznając, że jest to sposób oddzielenia tytułu od właściwego tekstu,  ani kropki, uznając ją za błąd pióra, kierując się także zasadą, że na końcu tytułów nie stawiamy kropek; przyjęłam tytuł „Davis Miles”, podążając za wolą autora, który czuwał nad wydaniem pwdr. i Gajdy;
• fragmentów skreślonych nie włączałam do utworu zgodnie z wolą autora;
• w. 3 – włączyłam dopisany niżej wyraz „mają” na miejsce skreślonego „mieli”, a także uznałam wersję: „mą chrypką” za właściwą;
• w. 10 – nie uwzględniłam przecinka przed „języka” ze względów semantycznych, uznając, że autor chciał go skreślić razem z wcześniejszym fragmentem;
• w. 11 – dopisany od brzegu karty wyraz „Wtrąca” uznałam za element tekstu głównego, zastępujący fragment skreślony, ze względów semantycznych
  i rytmicznych;
• w. 12 – dopisane „W” przed krawędzią strofy uznałam za część 12 w. ze względów semantycznych;
• skreślonego wersu między 14 a 15 w. nie uwzględniłam zgodnie z wolą autora, w odmianach zapisałam go po sleszu, po wersie 14;
• w. 17 – „zostowiłem” zamieniłam na „zostawiłem” uznając to za błąd pióra;
• wers między 20 a 21 analogicznie jak między 14 a 15;
• w. 23 – dopisek „-ięty rausz” omówiony został wyżej;
• w. 25 – „wieny” zamieniłam na „wierny”, twierdząc, że to błąd pióra, „wierny” wybrałam z powodów semantycznych, zamiast np. „wieczny”;
• w. 26 – dopisane nad początkiem skreślonego fragmentu „e” uznałam za część wyrazu „Nieskończone”, uwzględniłam w odmianach chronologię zmian;
• w. 28 – analogicznie jak w. 12.

Różnice poszczególnych wersji utworu nie są duże, ale wymagają komentarza:

• układ graficzny zachowano jak w rękopisie we wszystkich wersjach z wyjątkiem art, gdzie pierwsze wersy zwrotek i refreny są nieco wcięte;
• tytuł zmieniono w stosunku do atg. we wszystkich wersjach dodano nazwisko, prawdopodobnie dla łatwiejszej identyfikacji nawiązań, w BB zmieniono kolejność wyrazów;
• w. 3 – art podaje „chrypkę” zamiast „chrypką”;
• zastanawia zmiana w. 9 w BB, nie uwzględniono przecinków wyraźnych w atg.;
• w. 24 – BB zmienia „Pogrążonym” na „Pogrążony”, myślę, że jest to przeoczenie redaktora, ponieważ atg. w tym miejscu jest wyraźny.

W dziale odmiany każdą wersję tekstu różniącą się w jakimkolwiek stopniu od poprzednich podaję po średniku, wersji nie różniących się od siebie nie powtarzam, podając źródła po przecinku. Znakiem <—> wykreślam i pojedyncze litery, słowa i dłuższe fragmenty.

Odmiany

Tytuł: Davis Miles ] pwdr., Gajda, art; Miles Davis BB; Miles atg.

1 Ja po prostu głębiej nasunąłem czapkę ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

2 Odwróciłem się i już. ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

3 Ci co mają na mą chrypką trąbkę chrapkę ] pwdr., BB, Gajda; [...] mą chrypkę trąbkę [...] art; Ci co <mieli>mają< na m<—>ą< chrypk<—>ą< trąbkę chrapkę atg.

4 Muszą ruszyć w moją trasę ] pwdr., BB, Gajda, art, […] ruszyć <—> w […] atg.

5 A pobudkę zagram czasem ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

6 Dla ich dusz. ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

7 Muzyka jest darem nieustannych zdumień ] pwdr., BB, Gajda, art,  […] darem <zdumień> nieustannych zdumień atg.

8 Co mi fraza co mi styl ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

9 Idę tam gdzie wszystko gra, nic nie rozumie, ] pwdr., Gajda, art; [...] gra nic nie rozumie BB; […] gra, <—> nic nie <—> rozumie, atg.

10 Ale gdzie języka dotyk ] pwdr., BB, Gajda, art; Ale gdzie <jest dźwięk jak dotyk,> języka dotyk atg.

11 Wtrąca podniebienia gotyk ] pwdr., BB, Gajda, art; >Wtrąca<—> pod<—>niebienia gotyk atg.

12 W drwiący tryl… ] pwdr., BB, Gajda, art; >W< Drwiący tryl… atg.

13 Wygraj ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

14 Co się da ] pwdr., BB, Gajda, art; Co się da / <—> atg.

15 Póki diabła warta trwa ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

16 Gra! ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

17 Hektolitry tchu za sobą zostawiłem ] pwdr., BB, Gajda, art; […] zostowiłem atg.

18 Dla natchnionych prosty ślad ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

19 Ze zdumiewających klęsk czerpałem siłę ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

20 Z tryumfów wstyd i kapkę smutku ] pwdr., BB, Gajda, art, […] i <—> kapkę smutku / <Tęskniąc — pobudką> atg.

21 Przenikając powolutku ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

22 W inny świat. ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

23 Byłych, przyszłych czasów cieniom niezliczonym ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

24 Pogrążonym w święty rausz ] pwdr., Gajda, art, atg.; Pogrążony w […] BB

25 Gram gdy chcę pod wierny rytm półoswojony ] pwdr., BB, Gajda, art; […] wieny […] atg.

26 Nieskończone canto grzechu ] pwdr., BB, Gajda, art; Nieskończon<—>e< canto <—> grzechu atg.

27 I na jednym brzmi wydechu ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

28 Cud i fałsz… ] pwdr., BB, Gajda, art; Cud <—> i fałsz … atg.

29 O czym ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

30 Mówić mam ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

31 Gdy nic nie rozumiem sam – ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

32 Gram! ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

33 Choć po prostu głębiej nasunąłem czapkę… ] pwdr., BB, Gajda, art; Choć <Ja> po […] atg.

34 Odwróciłem się ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.

35 I już. ] pwdr., BB, Gajda, art, atg.