Lidia Gawlik, Eugeniusz Mokrzycki, Roman Ney

Alternatywne źródła energii w Polsce

Energia jest czynnikiem warunkującym rozwój gospodarczy i cywilizacyjny świata. Powszechnie stosuje się jej kopalne nośniki, które jednak bezpowrotnie się zużywają, emitują zanieczyszczenia do atmosfery oraz powodują powstawanie znacznych ilości odpadów.

Idea zrównoważonego rozwoju narodziła się pod koniec lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Utworzony w 1968 roku Klub Rzymski opracował raport „Granice wzrostu”, który zapoczątkował działania ukierunkowane na racjonalną gospodarkę zasobami przyrody, wraz z uwzględnieniem bardzo istotnego aspektu – energii [1]. Wraz z upływem czasu definicja ewoluowała, a obecnie pod pojęciem zrównoważonego rozwoju rozumie się taki przebieg rozwoju gospodarczego, który nie narusza w sposób istotny i nieodwracalny środowiska życia człowieka, godząc prawa przyrody i ekonomii [2]. Obejmuje wiele dziedzin życia: produkcję, konsumpcję, transport itp. Dla realizacji tej idei konieczne są nowe rozwiązania technologiczne, trzeba podjąć równoczesne działania w racjonalnej gospodarce zasobami energetycznymi, zmniejszeniu energochłonności PKB, ograniczeniu emisji gazów i pyłów oraz innych niekorzystnych oddziaływań na środowisko, a także we wzroście wykorzystania energii pochodzącej z odnawialnych źródeł (OZE). Podstawowymi cechami odróżniającymi alternatywne źródła od nośników tradycyjnych jest ich odnawialność, uznawane są za niewyczerpalne i możliwe do pozyskania pod każdą szerokością geograficzną. Dostarczają energię w różnych formach (elektryka, ciepło, paliwa), a ponadto nie zanieczyszczają atmosfery i nie wpływają negatywnie na pozostałe komponenty środowiska przyrodniczego, np. glebę i wodę. Rosnąca świadomość zagrożeń dla środowiska ze strony energetyki konwencjonalnej sprawia, że społeczeństwa coraz więcej uwagi poświęcają technologiom wytwarzania energii elektrycznej z wiatru, wody, słońca czy biomasy, choć jest to energia o niskiej gęstości. Z tych źródeł energii pozyskuje się, oprócz energii elektrycznej, również energię cieplną i mechaniczną, która nadaje się do użytkowania w tzw. energetyce rozproszonej (w małych miastach, osiedlach oraz indywidualnych gospodarstwach domowych), zwykle stosowanej razem z energetyką tradycyjną. Rozwój wykorzystania energii odnawialnej musi być jeszcze przez wiele lat wspomagany różnego rodzaju mechanizmami finansowymi i systemami zachęt, dlatego jest uzależniony od możliwości finansowych poszczególnych krajów. Z tego względu w Polsce stosuje się ją w małej skali.

UE: MECHANIZMY WSPIERAJĄCE
Dla wsparcia zrównoważonego rozwoju Unia Europejska wyznaczyła na najbliższe lata pewne cele:
• wypełnienie zobowiązań wynikających z protokołu z Kioto [3]: w latach 2008–2012 redukcję emisji dwutlenku węgla o 8 proc. w stosunku do bazowego roku 1990;
• w 2010 roku podwojenie udziału odnawialnych źródeł energii w bilansie energii pierwotnej państw UE z 6 do 12 proc.;
• w 2010 roku zwiększenie efektywności energetycznej o 18 proc. w stosunku do roku 1995;
• zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego. Na początku bieżącego roku UE ogłosiła europejską politykę energetyczną [4], w której nakreśliła długofalowe cele i działania dla zapewnienia takich priorytetów, jak: przeciwdziałanie zmianom klimatycznym, ograniczenie podatności Unii na wpływ czynników zewnętrznych wynikających z zależności importowej węglowodorów, wspieranie zatrudnienia oraz wzrostu gospodarczego. W przedstawionej tam wizji zakłada się, że do 2020 roku rozwinięte kraje świata ograniczą emisję gazów cieplarnianych w stosunku do roku 1990 o 30 proc. oraz kładzie się nacisk, by w tym samym okresie kraje członkowskie UE podjęły działania w celu ograniczenia emisji gazów cieplarnianych o 20 proc. Komisja Europejska przyjęła wiele dokumentów strategicznych. Wsparcie rozwoju energetyki odnawialnej potwierdziła Unia w Białej Księdze z 1997 roku zatytułowanej „Energia dla przyszłości: Odnawialne źródła energii” [5]. Przewiduje ona, że w 2010 roku udział produkcji energii z OZE osiągnie 12 proc., produkcja energii elektrycznej z OZE wyniesie 675 terawatogodzin [6], a największe udziały będą miały biomasa, energia wody i energia wiatru. UE wydała też komunikaty i raporty wskazujące kierunki rozwoju energetycznego: Zieloną Księgę z 2000 [7]; „Wsparcie dla wytwarzania energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych” z 2005 [8]; „Plan działania w sprawie biomasy” z 2005 [9]; „Strategię UE na rzecz biopaliw” z 2006 [10]; „Europejską strategię na rzecz równoważonej, konkurencyjnej i bezpiecznej energii” z 2006 [11]; „Mapę drogową na rzecz energii odnawialnej. Energia odnawialna w XXI wieku: budowa bardziej zrównoważonej przyszłości” z 2007 [12]. W ślad za tymi dokumentami Parlament Europejski tworzył i przyjmował dyrektywy – akty prawne o charakterze ustrojowym. Wiele z nich reguluje kwestie uwarunkowań rozwoju wykorzystania OZE:

• 2001/77/WE – w sprawie promocji wykorzystania energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych [13];
• 2001/77/WE – w sprawie ograniczenia emisji niektórych zanieczyszczeń do atmosfery z dużych obiektów spalania [14];
• o efektywności budynków [15];
• w sprawie zużycia w transporcie biopaliw lub innych paliw odnawialnych [16].

W tych dokumentach UE wypracowała wiele środków pobudzających rozwój odnawialnych źródeł: eliminacje barier prawnych, administracyjnych i instytucjonalnych; systemy wspierania programów poprzez fundusze, narzędzia fiskalne i subsydia; preferencyjne taryfy; dodatkowe opłaty obciążające zużycie energii elektrycznej; świadectwa pochodzenia; systemy kontygentalne i gwarancję stałych cen; ulgi podatkowe.

IMPLEMENTACJA PRAWA UNIJNEGO W POLSCE

Zobowiązania Polski wynikają z uczestnictwa w Unii oraz z międzynarodowych umów. Obejmują następujące wymogi:
• w latach 2008–2012 (w stosunku do roku 1989) uzyskanie 6 proc. redukcji dwutlenku węgla (protokół z Kioto [3]); • do końca 2010 roku uzyskanie 7,5 proc. udziału energii elektrycznej wytworzonej w źródłach odnawialnych w krajowym zużyciu brutto energii elektrycznej* (dyrektywa 2001/77/WE [13]);
• do końca 2010 roku uzyskanie 5,75 proc. udziału biopaliw w rynku paliw płynnych (dyrektywa 2003/30/WE [16]).

Przyjęte zobowiązania znajdują odzwierciedlenie w dokumentach strategicznych kształtujących politykę ekologiczną i energetyczną Polski [17, 18], a także wpływają na kształt ustawy „Prawo energetyczne” [19], która stwarza mechanizmy wspierające produkcję energii elektrycznej z OZE, m.in. obowiązek zakupu lub wytworzenia energii elektrycznej w OZE nałożony na przedsiębiorstwa energetyczne.

Obowiązek ten uznaje się za spełniony, gdy za dany rok udział ilościowy sumy energii elektrycznej, wynikającej ze świadectw pochodzenia,w wykonanej całkowitej rocznej sprzedaży energii elektrycznej przez dane przedsiębiorstwo energetyczne odbiorcom krajowym, jest nie mniejszy niż: 4,8 proc. w 2007; 6 proc. w 2008; 7,5 proc. w 2009 i 9 proc. w latach 2010–2012. Udział biopaliw liczony według wartościenergetycznej na całym rynku transportowym powinien wynieść: 2,3 proc. w 2007, 3,5 proc. w 2008, 4,6 proc. w 2009 i 5,75 proc. w 2010. Trzeba podkreślić, że od początku 2007 roku obowiązują dwie nowe ustawy dotyczące biopaliw: o biokomponentach i paliwach ciekłych [20] oraz o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw [21]. Dostosowują one krajowe procedury do wymaganych dyrektywą 2003/30/WE [16] w dziedzinie obowiązku informowania opinii publicznej przez dostawców paliw i biopaliw ciekłych o dostępności określonych rodzajów biopaliw oraz sprawozdawczości dla Komisji Europejskiej z monitorowania jakości biopaliw.

OZE A KRAJOWE ZUŻYCIE ENERGII

W 2004 roku udział energii wytworzonej z OZE [22] w całkowitym zużyciu energii w Polsce wynosił 4,71 proc. (4,315 mln toe – ton oleju ekwiwalentnego), z tego zużycie biomasy stanowiło ponad 94 proc. (4 062 tys. toe). Ponadto zużyto 179 tys. toe energii wytworzonej z wody, 12 tys. toe z wiatru i 8 tys. toe energii geotermalnej. W raporcie [23] przyjęto, że w latach 2005–2014 największy potencjał do wykorzystania
będą miały:

• biomasa – wytworzona energia elektryczna wyniesie około 4 proc. krajowego jej zużycia;
• wiatr – wytworzona energia elektryczna wyniesie około 2,3 proc. krajowego jej zużycia, a planowana moc zainstalowana do 2010 to około 2000 megawatów;
• woda – wytworzona energia elektryczna wyniesie 1,2 proc. krajowego jej zużycia.

Pozostałe rodzaje OZE nie będą miały istotnego znaczenia w wytwarzaniu energii elektrycznej, choć w Polsce można w większym stopniu wykorzystywać je do produkcji ciepła i biopaliw. Do produkcji ciepła stosowana jest przede wszystkim biomasa – w 2004 roku udział ciepła wyprodukowanego w kotłach na biomasę w całkowitej ilości ciepła wyniósł 3,77 proc, rzadziej wykorzystuje się biogaz pochodzący ze składowisk odpadów oczyszczalni ścieków oraz ferm hodowlanych. Energię geotermalną stosuje się w lokalnych systemach ciepłowniczych, większość z istniejących sześciu zakładów powstała w ostatnich pięciu latach. Znaczenie energii słonecznej jest niewielkie, sporadycznie służy do podgrzewania wody użytkowej, jednak ze względów klimatycznych oraz przyzwyczajeń architektonicznych nie przewiduje się znaczącego rozwoju w jej wykorzystaniu. Produkcja bioetanolu w 2004 roku wyniosła 38,37 tys. ton (według wartości energetycznej zaledwie 0,3 proc. udziału w zużyciu paliw).

PERSPEKTYWY ROZWOJU

Potencjał techniczny odnawialnych źródeł energii ogółem w Polsce szacowany jest na około 1750 petadżuli na rok (PJ = 1x1015J) [24], z tego poszczególne źródła energii wynoszą: biomasa – 755 PJ/r (43,1 proc. potencjału OZE); woda – 49 PJ/r (2,8 proc.); geotermia – 220 PJ/r (12,6 proc.); wiatr – 281 PJ/r (16,1 proc.); promieniowanie słoneczne – 445 PJ/r (25,4 proc.). Szacuje się, że w 2004 roku wykorzystano tylko około 10 proc. tego potencjału (173 PJ/r), z czego 164 PJ stanowiło 21 proc. potencjału technicznego tej energii. Potencjał wód wykorzystany był w 16 proc. (8 PJ), geotermii w 0,2 proc. (0,5 PJ), wiatru w 0,08 proc. (0,02 PJ), a promieniowania słonecznego tylko w 0,06 proc. (0,03 PJ). Widać, że wykorzystywanie poszczególnych źródeł energii odnawialnej jest i będzie nierównomierne [25].

Biomasa
Systematyka biomasy obejmuje [26]:
• biopaliwa stałe – drewno opałowe, pozostałości z rolnictwa, odpady z produkcji zwierzęcej, osady ściekowe odwodnione,rośliny energetyczne trawiaste i drzewiaste, odpady organiczne z innych branż gospodarki;
• biopaliwa ciekłe – biodiesel, etanol, metanol, paliwa płynne z drewna, benzyna, biooleje;
• biopaliwa gazowe – biogaz rolniczy, biogaz z fermentacji odpadów przetwórstwa spożywczego, biogaz z fermentacji osadów ściekowych, biogaz (gaz wysypiskowy), gaz drzewny.

Istnieje znaczny potencjał wzrostu produkcji biopaliw z upraw energetycznych, wiąże się to jednak z doborem odpowiednich na danym obszarze sadzonek roślin energetycznych, odpowiednio przygotowaną ziemią pod uprawę oraz stosowaniem odpowiedniego nawożenia i środków ochrony roślin. W gospodarstwach indywidualnych do celów produkcji ciepła używa się drewna i słomy. Według szacunkowych danych łączna moc zainstalowanych kotłów do spalania drewna wynosi około 6100 megadżuli na sekundę, eksploatowanych jest około 185 kotłów do spalania słomy o łącznej mocy 95 MJ/s. Nie należy spodziewać się wzrostu użytkowania drewnajako paliwa, natomiast zasoby słomy wykorzystywane są w połowie. Biogaz wykorzystywany do produkcji energii elektrycznej i ciepła otrzymuje się z 29 instalacji wykorzystujących procesy fermentacyjne osadów ściekowych o łącznej mocy 14,5 megawatów i 25 MJ/s oraz z 17 biogazowni wykorzystujących gaz wysypiskowy o łącznej mocy 15,9 MW. Ten kierunek rozwoju może mieć tylko znaczenie lokalne. Ustawa o biopaliwach i biokomponentach [20] wprowadza ulgi w akcyzie dla firm państwowych, a to otwiera możliwość produkcji biokomponentów w małej skali na własne potrzeby i ich wykorzystanie w postaci czystej poza rynkiem, w bazach samochodowych. Negocjacje z UE w sprawie wysokości ulgi doprowadziły do jej ograniczenia, co spowolniło rozwój, np. ograniczyło planowane inwestycje w produkcji biodiesla.

Energia wody
Zasoby hydroenergetyczne, choć niewielkie (około 50 petadżuli na rok), są stosunkowo dobrze zagospodarowane. Moc zawodowych elektrowni wodnych w Polsce wynosi 2042 megawatów, w tym 1366 MW przypada na elektrownie szczytowopompowe [27]. Hydroelektrownie stanowią 7,3 proc. zainstalowanej mocy. Oprócz dużych elektrowni funkcjonuje w kraju około 400 małych i bardzo małych hydroelektrowni, wytwarzających od 510 do 616 gigawatów energii na godzinę. Istniejący potencjał umożliwia dalszy ich rozwój.

Energia geotermalna
Polska posiada znaczący potencjał i zasoby energii geotermalnej, jednak przeważająca ilość tych wód charakteryzuje się niską entalpią (zawartością ciepła) i wysoką mineralizacją, więc ich utylizacja jako źródła energii jest utrudniona. Wiele uwarunkowań lokalnych przemawia za rozwojem energetyki geotermalnej [28]:
• znaczne zasoby ciepła geotermalnego, pomimo że niskotemperaturowe, mogą być wykorzystywane przez pompy ciepła;
• łatwo kojarzyć energię gotermalną z energią gazu ziemnego;
• jest to ekologiczne;
• do budowy instalacji geotermalnych można wykorzystać stare, zlikwidowane otwory geologiczne i poszukiwawcze węglowodorów.

Dalszy rozwój geotermii ograniczają brak spójnej polityki państwa, niesprzyjające i niewystarczające regulacje prawne, duże opłaty za informację geologiczną i wydobywanie wód geotermalnych oraz wysokie podatki [29].

Energia wiatru
Cechuje ją stochastyczność i niesterowalność, utrudniające rozwój elektrowni wiatrowych. Najkorzystniejsze warunki do rozwoju występują w północnych i wschodnich rejonach Polski i głównie tam lokalizowane są fermy wiatrowe. W przyszłości spodziewany jest jeszcze dynamiczniejszy wzrost ich ilości. Według Polskiego Stowarzyszenia Energetyki Wiatrowej w marcu 2007 roku działały turbiny wiatrowe o łącznej mocy 216,5 megawatów, pod koniec roku ilość ta prawdopodobnie wzrośnie do około 480 MW, a do 2014 do około 2500 MW.

Energia słoneczna
Choć zasoby są wysokie, to ich wykorzystanie jest utrudnione ze względu na bardzo dużą nierównomierność promieniowaniasłonecznego. W niewielkim stopniu stosuje się ją w instalacjach solarnych i fotowoltaicznych. Układy solarne (kolektory płaskie, paraboliczne lub heliostaty) służą do podgrzewania wody użytkowej, zaś instalacje fotowoltaiczne – do zasilania urządzeń telekomunikacyjnych, oświetlenia znaków drogowych i nawigacyjnych. Uwarunkowania ekonomiczne W Polsce uzależnienie energetyki od odnawialnych źródeł energii nader często nie znajduje ekonomicznego uzasadnienia. Ze względu na koszty wytwarzania energii OZE można podzielić na trzy grupy [30]:

1. Technologie, których koszty produkcji energii są porównywalne z kosztami lub cenami konwencjonalnych nośników energii:
• kolektory słoneczne – 20,2 złotych za gigadżul;
• małe kotły na drewno lub słomę – 20,2- 25 zł/GJ;
• automatyczne ciepłownie na słomę – 29,1 zł/GJ;
• małe elektrownie wodne zbudowane na istniejących spiętrzeniach – 0,23 złotych za kilowatogodzinę;
• instalacje wykorzystujące gaz wysypiskowy – 0,22 zł/kWh.
2. Technologie, które wytwarzają energię po kosztach wyższych od średnich krajowych cen i mogą być konkurencyjne w przypadku wykorzystania dostępnych kredytów preferencyjnych i dotacji:
• duże elektrownie wiatrowe – 0,30 zł/kWh;
• ciepłownie automatyczne na biomasę – 33,2 zł/GJ.
3. Technologie, które nie są konkurencyjne w porównaniu z najwyższymi w Polsce cenami energii uzyskiwanymi z instalacji wykorzystujących pierwotne nośniki energii:
• kolektory słoneczne wodne – 147,3 zł/GJ;
• systemy fotowoltaiczne – 8,89 zł/kWh;
• małe elektrownie sieciowe – 1,02 zł/kWh;
• biogazowanie rolnicze – 57,1 zł/GJ;
• ciepło geotermalne – 61,8 zł/GJ.

Przedstawione koszty oparte są na wielkościach średnich, w zależności od warunków lokalnych mogą się od nich znacząco różnić.

Ograniczenia rozwoju
Ze względu na specyfikę samych źródeł oraz warunki kraju poszczególne OZE nie mogą rozwijać się w równym tempie. Niektóre są predestynowane do lokalnego wykorzystania, jako źródła małej mocy, dostarczające ciepło do podgrzewania pomieszczeń. Korzystanie z nich powinno być szczególnie wspierane przez państwo, gdyż przy małych odnawialnych źródłach energii unika się rezerwowania systemowych zasileń ciepła. Wprawdzie rozwój OZE ogranicza szkody, jakie powodują w środowisku konwencjonalne źródła, jednak musi on uwzględniać ograniczenia stwarzane przez podpisane zobowiązania, takie jak:
• konwencja o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk, tzw. konwencja berneńska [31];
• konwencja o różnorodności biologicznej, tzw. konwencja z Rio [32];
• konwencja o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt, tzw. konwencja bońska [33];
• sieć obszarów specjalnej ochrony (europejska sieć ekologiczna Natura 2000), która obejmuje obszary specjalnej ochrony – Dyrektywa Ptasia [34] oraz specjalne obszary ochrony – Dyrektywa Siedliskowa [35].

Dla zapewnienia zgodności z podpisanymi konwencjami oraz rozporządzeniami unijnymi wprowadzono odpowiednie zapisy w polskich aktach prawnych: ustawie o ochronie przyrody [36], rozporządzeniu ministra środowiska w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 [37] oraz rozporządzeniu ministra środowiska w sprawie typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt wymagających ochrony w formie wyznaczenia obszarów Natura 2000 [38].

PODSUMOWANIE

1. Argumentami za rozwojem wykorzystania odnawialnych źródeł energii są: zmniejszenie uzależnienia od pierwotnychnośników energii, zmniejszenie ilości emisji gazów cieplarnianych oraz ożywienie działalności gospodarczej terenów rolniczych.

2. Odnawialne źródła energii w warunkach krajowych mają przede wszystkim znaczenie lokalne i ich rozwój powinien być dostosowany do uwarunkowań danego regionu.

3. Wykorzystanie odnawialnych źródeł energii powinno się odbywać zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju,a więc w warunkach zapewniających porozumienie pomiędzy społecznościami lokalnymi, instytucjami zajmującymi się ochroną środowiska a przedstawicielami sektora energetyki odnawialnej.

Autorzy są pracownikami Instytutu Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk w Krakowie.

LIDIA GAWLIK
pełni funkcję zastępcy dyrektora, specjalizuje się w ekonomice pozyskiwania i przetwarzania surowców mineralnych oraz gospodarce surowcami mineralnymi.
EUGENIUSZ MOKRZYCKI
jest dyrektorem instytutu, a także profesorem w Katedrze Zrównoważonego Rozwoju Energetycznego Wydziału Paliw i Energii Akademii Górniczo-Hutniczej.
ROMAN NEY
przewodniczy Radzie Naukowej instytutu, jest wiceprezesem oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie oraz rektorem Śląskiej Wyższej Szkoły Zarządzania im. gen. Jerzego Ziętka w Katowicach.

Bibliografia:

[1] Ney R. „Uwarunkowania wykorzystania energii odnawialnej jako czynnika zrównoważonego rozwoju energetyki”, Polityka Energetyczna 2004, t. 7, z. 1
[2] Dokumenty końcowe konferencji Narodów Zjednoczonych „Środowisko i Rozwój”, Rio de Janeiro, 3-14 czerwca 1992, Szczyt Ziemi, Instytut Ochrony Środowiska, Warszawa 1998
[3] Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convetion on Climate Change on 11 December 1977
[4] Komunikat Komisji do Rady Europejskiej i Parlamentu Europejskiego „Europejska polityka energetyczna”, Komisja Wspólnot Europejskich, SEK(2007)12, 10.01.2007, KOM(2007)1 wersja ostateczna
[5] Communication from the Commission to the Council and the European Parliament „Energy for the future: renewable sources of energy. White Paper for a community strategy and action plan”, Commission of the European Communities, 26.11.1997, COM(97)599 final
[6] Janiszewska K. „Wykorzystanie odnawialnych źródeł energii w Unii Europejskiej do roku 2010”, raport przygotowanyw ramach programu ALTENER, Biuletyn URE 2002, 6
[7] Communication from the Commission „Final report on the Green Paper: towards a European strategy for the security of energy supply”, 26.06.2002, COM(2002)321 final
[8] Communication from the Commission„The support of electricity from renewable energy sources”, 07.12.2005, COM(2005)627 final
[9] Communication from the Commission „Biomass action plan”, 07.12.2005, COM(2005)628 final
[10] Communication from the Commission „An EU Strategy for Biofuels”, 08.02.2006, COM(2006)34 final
[11] „Green paper. A European Strategy for Sustainable, Competitive and Secure Energy”, 08.03.2006, COM(2006)105 final
[12] „Renewable Energy Road Map. Renewable energies in the 21st century: building a more sustainable future”, 10.01.2007, COM(2006)848 final
[13] Directive 2001/77/EC of the European Parliament and of the Council of 27 September 2001 on the promotion of electricity produced from renewable energy sources in the internal electricity market, OJ L 283
[14] Directive 2001/80/EC of the European Parliament and of the Council of 23 October 2001 on the limitation of emissions of certain pollutants into the air from large combustion plants, OJ L 309
[15] Directive 2002/91/EC of the European Parliament and of the Council of 16 December 2002 on the energy performance of buildings, OJ L 001
[16] Directive 2003/30/EC of the European Parliament and of the Council of 8 May 2003 on the promotion of the use of biofuels or other renewable fuels for transport, OJ L 123
[17] „Polityka ekologiczna Państwa na lata 2002–2006 z uwzględnieniem perspektyw na lata 2007–2010”, Monitor Polski 03.33.433
[18] „Polityka energetyczna Polski do 2025 roku”, Monitor Polski 05.42.652[19] Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. „Prawo energetyczne” (Dz. U. 06.89.625 z późniejszymi zmianami)
[20] Ustawa o biokomponentach i biopaliwach ciekłych (Dz. U. 06.196.1199)
[21] Ustawa o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw (Dz. U. 06.196.1200)
[22] Krajewska K. „Odnawialne źródła energii – alternatywą dla paliw kopalnych?”, w: „Bezpieczeństwo energetyczne kraju – czy poradzimy sobie sami?” (materiały konferencyjne z 7 czerwca 2006, Pałac Kultury i Nauki), Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa 2006, s. 23-31
[23] Raport określający cele w zakresie udziału energii elektrycznej wytwarzanej w odnawialnych źródłach energii znajdujących się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w krajowym zużyciu energii elektrycznej w latach 2005–2014, Monitor Polski 05.53.731
[24] Wiśniewski G. „Systemowe uwarunkowania wykorzystania odnawialnych źródeł energii w Polsce – rola bioenergii”, w: „Realizacja inwestycji biomasowych – aspekty praktyczne” (materiały konferencyjne), Kraków 2006, Ministerstwo Środowiska, UNDP/GEF, PFŚ 2006
[25] Gawlik L., Mokrzycki E., Ney R. „Odnawialne źródła energii w Polsce – uwarunkowania i możliwości rozwoju”, Przegląd Górniczy 2007, 4: 1-8
[26] Grzybek A., Teliga K., Tomiczek A., Umeda J. „Biomasa szansą dla kraju – jak ją wykorzystać?”, Wokół Energetyki 2004, 4: 29-34
[27] Lewandowski W. M. „Proekologiczne źródła energii odnawialnej”, WNT, Warszawa 2002
[28] Ney R. „Perspektywy rozwoju energiigeotermalnej w świetle polityki energetycznej”, Polityka Energetyczna 2001, t. 4, z.1: 71-77
[29] Kępińska B. „Energia geotermalna – aktualny stan i możliwości wykorzystania w Polsce”, w: „Bezpieczeństwo energetyczne kraju – czy poradzimy sobie sami?” (materiały konferencyjne z 7 czerwca 2006, Pałac Kultury i Nauki), Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa 2006, s. 19-20
[30] Kamrat W. „Energetyka odnawialna w bilansie energetycznym Polski”, Rynek Energii 2003, 2: 25-30
[31] Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats, Berno Convention of 1979
[32] Konwencja o różnorodności biologicznej. (Dz. U. 02.184.1532)
[33] Convention for the protection of migratory species of wild animals, Bonn Convention of 1983
[34] Council Directive 79/409/EEC of 2 April 1979 on the conservation of wild birds, OJ L 103
[35] Council Directive 92/43/EEC of 23 May 1992 on the conservation of natural habitats wild fauna and flora, OJ L 206
[36] Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. 04.92.880)
[37] Rozporządzenie ministra środowiska z 21 lipca 2004 r. w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 (Dz. U. 04.229.2313)
[38] Rozporządzenie ministra środowiska z dnia 16 maja 2005 r. w sprawie typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt wymagających ochrony w formie wyznaczenia obszarów Natura 2000 (Dz. U. 05.94.795)

Przedruk z biuletynu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego „Świat Nauki”, SIERPIEŃ-WRZESIEŃ 2007, Nr 8-9/128, s. 10 – 18.