Tekst jest fragmentem książki „Kompendium wiedzy o konkurencyjności” Mariana Goryni i Ewy Łaźniewskiej (red. nauk.) (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009). Zamieszczenie w celach informacyjnych za zgodą Wydawcy.

Autorem poniższego fragmentu jest Maciej Pietrzykowski.

Notkę o książce znajdziesz tutaj:
http://wiedzaiedukacja.eu/archives/27486

6.1. OBSZARY KONKURENCYJNOŚCI LOKALNEJ

Konkurencyjność na poziomie mezo można wiązać z wyodrębnionymi terytorialnie fragmentami lub jednostkami gospodarki danego kraju. W Polsce obowiązuje trójstopniowy system organizacji terytorialnej kraju, obejmujący gminy, powiaty i województwa. O lokalnym charakterze gospodarki można mówić szczególnie w wypadku gminy, która znajduje się na najniższym szczeblu tej organizacji. Samorządy gmin uzyskały podmiotowość prawną i możliwości kształtowania samodzielnej polityki, co oznacza, że są odpowiedzialne za podporządkowany sobie obszar. Dwa najważniejsze kryteria różnicujące gminy to kryterium prawno-administracyjne oraz kryterium funkcjonalne. Zgodnie z pierwszym kryterium gminy w Polsce dzielą się na miejskie, miejsko-wiejskie i wiejskie. O zaliczeniu danej gminy do wspomnianego typu decyduje Rada Ministrów, biorąc pod uwagę przede wszystkim dziedzictwo historyczne obszaru, charakter zabudowy i zagospodarowania przestrzennego. Z kolei kryterium funkcjonalne dzieli gminy ze względu na wykonywane przez nie funkcje, wyróżniając gminy przemysłowe, rolnicze, usługowe i turystyczne. Charakter i typ samorządu ma zdecydowany wpływ na możliwość kształtowania przestrzeni społeczno-ekonomicznej, standard życia mieszkańców i konkurencyjność obszaru.

Gmina jest systemem terytorialno-społecznym, który charakteryzuje się określonymi właściwościami. W ujęciu systemowym gmina jest:
• zbiorem elementów i relacji zachodzących między tymi elementami oraz relacji z otoczeniem,
•  jest obiektem wyodrębniającym się pod określonym względem z innej większej całości,
• jest obiektem wykazującym – jako całość – właściwości odrębne od właściwości elementów, z których się składa, i własne zasady funkcjonowania.

Zarówno elementy tworzące odrębne systemy, jak i sposób funkcjonowania poszczególnych systemów różnią się, i niekiedy znacznie, między sobą. Wykorzystując elementy systemu, zlokalizowane w nim podmioty rywalizują z podmiotami innych systemów, dążąc do osiągnięcia sukcesu (gospodarczego, politycznego, społecznego – w zależności od charakteru danego podmiotu). Oznacza to, że analizując te systemy, możemy określić, w jakim stopniu, w relacji do innych, są one zdolne w danym momencie do wspomnianej rywalizacji, czyli możemy określić ich konkurencyjność (w sensie zbioru cech, atrybutów, które odróżniają jeden system od drugiego). Tak określona konkurencyjność ma charakter statyczny (konkurencyjność ex post), należy jednak pamiętać, że jedną z cech systemów jest możliwość ewolucji, a więc jakościowych lub ilościowych zmian poszczególnych elementów i całości. Ponieważ podmioty zlokalizowane w gminie mogą w mniejszym lub większym stopniu sterować tą ewolucją, możemy mówić o procesowym kształtowaniu swoich przyszłych możliwości rywalizacji z innymi systemami, czyli konkurencyjności ex ante. Kierunek i rezultat i zaistniałych zmian, bez względu na to, czy jest to wynik autonomicznego procesu, czy też zastosowanych strategii konkurencyjnych poszczególnych podmiotów, będzie określał pozycję konkurencyjną gminy i miejsce w rankingu i konkurencyjności.

Należy wspomnieć, że konkurencyjność gminy jest pojęciem mniej ścisłym niż konkurencyjność produktu czy przedsiębiorstwa. Niekiedy zamiast pojęcia „konkurencyjność” używa się terminu „atrakcyjność”, uwzględniając reprezentowane przez dany obszar warunki lokalizacji przedsiębiorstw. W takim ujęciu konkurencyjność może być definiowana jako, z jednej strony, zespół cech decydujących o atrakcyjności obszaru dla alokacji kapitału i miejsca zamieszkania, z drugiej strony – jako wyraz atrakcyjności produktów i usług wytwarzanych w regionie w porównaniu z analogicznymi produktami i usługami w innych regionach. Zdaniem Tadeusza Markowskiego konkurować można pośrednio lub bezpośrednio. Konkurowanie pośrednie oznacza istnienie lub tworzenie warunków otoczenia dla firm, które pozwalają uzyskać przewagę konkurencyjną w elementach pozostających poza kontrolą ich działania. Jest ono wyrażane i mierzone zdolnościami konkurencyjnymi firm zlokalizowanych w tym otoczeniu. Konkurowanie bezpośrednie, które można utożsamiać z konkurencją popytową, oznacza rywalizowanie upodmiotowionych jednostek systemów terytorialnych, konkurujących o różnego rodzaju korzyści, na przykład dostęp do funduszy zewnętrznych, pozyskanie inwestorów, lokalizację różnego rodzaju agend i instytucji rządowych. Takie konkurowanie może mieć, oczywiście, charakter ponadnarodowy, kiedy samorząd gminy stara się na przykład o zlokalizowanie na jej terenie przedsiębiorstwa zagranicznego czy innej instytucji, konkurując o lokalizację z samorządami gmin innych krajów. W tym rozumieniu duże znaczenie ma wspomniana autonomiczność władz gmin, które będąc gospodarzami zajmowanego przez siebie terenu i wykorzystując zasoby oraz dostępne narzędzia i instrumenty rozwoju lokalnego, kształtują konkurencyjność podległego sobie obszaru. Można powiedzieć, że gminy oferują swoisty „produkt” rynkowy w formie konkretnego terenu , o określonych parametrach materialnych (mierzalnych), jak i zasoby pracy, wielkość i chłonność rynku, system podatkowy, odległość od większych aglomeracji, stopień zagospodarowania przestrzennego (w tym infrastruktura techniczna i społeczna), system transportowy, oraz parametrach niematerialnych (trudno mierzalnych), jak klimat przedsiębiorczości, klimat kulturowy, zdolność do powiązań sieciowych, generowania innowacji. Wytwórcą takiego „produktu” jest społeczność lokalna, a jego konsumentami są firmy zainteresowane podjęciem działalności na danym obszarze. Konkretne cechy tego „produktu” składają się na potencjał konkurencyjny gminy, porównywalny z potencjałami innych jednostek. Z kolei ceną „produktu” jest poprawa pozycji konkurencyjnej, dalszy rozwój obszaru, zwiększanie dochodów samorządu, podnoszenie jakości życia mieszkańców.

Trudność zdefiniowania konkurencyjności gminy wynika przede wszystkim z faktu jej terytorialności, wielości i różnorodności uwarunkowań, czynników rozwoju, charakteru działania, wielości podmiotów działających (neutralnych wobec siebie, kooperujących i konkurujących), powiązanych licznymi zależnościami o charakterze nie tylko ekonomicznym. Stąd konkurencyjność gminy można rozważać w co najmniej trzech aspektach (będących pochodną jej terytorialności): podmiotowym, przedmiotowym i przestrzennym.

6.1.1. Konkurencyjność podmiotowa

Na terenie gminy są zlokalizowane różne podmioty powiązane wzajemnymi relacjami: organy samorządu gminnego, komunalne podmioty gospodarujące, autonomiczne podmioty gospodarujące, gospodarstwa domowe, inne instytucje i organizacje. Ogólnie rzecz biorąc, władze samorządowe stanowią sferę regulacyjną, podczas gdy sferę realną tworzy zespół innych podmiotów, który osiągając swoje cele, służy rozwojowi gminy. Rola samorządu nie ogranicza się jednak wyłącznie do sfery regulacji, ale ma również wpływ na kształt sfery realnej. Obie sfery oddziałują na siebie. Sfera regulacyjna determinuje głównie dynamikę i charakter zmian sfery realnej, jak również – z natury rzeczy – współkształtuje stosunki społeczne. W sferze realnej zachodzą z kolei procesy, z różną dynamiką, które wpływają na tempo i zakres zmian jej struktury. Jej wewnętrzną strukturę determinuje wiele uwarunkowań o charakterze ponadlokalnym, będących poza bezpośrednim wpływem sfery regulacyjnej układu. Na poziomie lokalnym sfery regulacyjna i realna wpływają bezpośrednio na siebie. Z kolei na poziomie ponadlokalnym procesy przebiegające w sferze realnej, ponadlokalnej, wpływają na układ lokalny bezpośrednio lub pośrednio, sfera regulacyjna układu lokalnego może mieć zaś, co najwyżej, pośredni wpływ na otoczenie zewnętrzne. Wyjątkiem mogą być porozumienia i związki międzygminne lub międzyregionalne, które w skali ponadlokalnej mogą warunkować zachowania podmiotów i wpływać na rozwój układu lokalnego. Rozwój gminy jest zatem wypadkową dynamiki wewnętrznej sfery realnej układu lokalnego i sfery regulacyjnej tego układu (władz samorządowych) oraz licznych procesów i zdarzeń o charakterze ponadlokalnym. Ważne jest jednak nie tylko wpływanie na kształtowanie się otoczenia, ale także, a może przede wszystkim, liczą się możliwości wykorzystania konkretnych uwarunkowań zewnętrznych na potrzeby rozwoju, czyli przekształcenie ich w czynniki rozwoju. Władze samorządu gminy, nie mając bezpośredniego wpływu na kształtowanie się procesów w skali międzynarodowej czy państwowej, wykorzystują ich przebieg na własne potrzeby, zmieniają więc te światowe czy narodowe procesy w czynniki, które będą w stanie zdynamizować rozwój układu. Konkurencyjność podmiotowa jest bezpośrednio związana z istnieniem podmiotów publicznych, prywatnych czy instytucjonalnych na danym obszarze i ich działaniami bezpośrednio wspierającymi konkurencyjność tego obszaru, podnoszącymi jego potencjał konkurencyjny. Oczywiście należy pamiętać, że mogą pojawić się także konflikty między różnymi podmiotami systemu terytorialnego samorządu lokalnego, na przykład władze — społeczność lokalna, władze — autonomiczne podmioty gospodarujące. Występowanie takich konfliktów może prowadzić do obniżania potencjału konkurencyjnego gminy i osłabiania jej pozycji konkurencyjnej w przyszłości.

6.1.2. Konkurencyjność przedmiotowa

Gminę należy kojarzyć z obszarem o określonej organizacji i strukturze, na którym funkcjonują zlokalizowane tam podmioty. Na obszarze tym są zaspokajane potrzeby życia codziennego ludności i są rozwiązywane jej podstawowe problemy, jest także organizowane jest życie społeczne. Jednocześnie jest to obszar wypełniony elementami przyrodniczymi i antropogenicznymi. Poszczególne elementy mają różny charakter. Mogą być to elementy proste do objęcia pomiarem i łatwe do zidentyfikowania (powszechnie zwane czynnikami twardymi) albo też trudne do ilościowego określenia, w ocenach sprowadzone do kategorii jakościowych (czynniki miękkie). Elementy te możemy zagregować w szeregi grup różnych sfer. Najważniejsze sfery:
• prawna, na którą składają się uregulowania prawne, prawo lokalne, nakazy, zakazy, różnego rodzaju procedury,
•  przyrodnicza, znajdują się tutaj zasoby przyrodnicze, a zatem: przestrzeń (w tym położenie geograficzne), rzeźba terenu, klimat, surowce mineralne, gleby, wody, świat roślin i zwierząt,
•  ekonomiczno-infrastrukturalna, w której zawierają się: historycznie ukształtowana struktura gospodarki, wyposażenie w kapitał rzeczowy (majątek produkcyjny) i finansowy, własność prywatna (w tym zagraniczna) i państwowa (w tym komunalna), technologia, wyposażenie w urządzenia infrastrukturalne (techniczne, społeczne), zasoby informacyjne oraz organizacja,
• społeczno-kulturalna, czyli kapitał ludzki, jego struktura, jakość i funkcjonalność, a także system wartości przezeń prezentowany, jego postawy, zachowania, aspiracje i dążenia.

Sfery te nie są, oczywiście, zbiorami zamkniętymi, poszczególne elementy mogą bowiem mieć różny charakter (trudno na przykład odmówić zasobom przyrodniczym charakteru ekonomicznego, a technologii – charakteru prawnego). Całość więc, zgodnie z ujęciem systemowym, jest powiązana licznymi wzajemnymi zależnościami. Jednocześnie należy pamiętać, że cały system gminy funkcjonuje w otoczeniu, z którym wchodzi również w interakcje. Konkurencyjność przedmiotowa i związany z nią potencjał konkurencyjny w stosunku do innych obszarów wynika z wartości materialnych i niematerialnych zasobów regionu, potwierdzonych potencjałami konkurencyjnymi jednostek gospodarczych z danego regionu i użytkujących te zasoby. W tym ujęciu podnoszenie konkurencyjności i poprawa pozycji konkurencyjnej polegają na wzmacnianiu instytucjonalnych czynników otoczenia biznesu i wszystkich zasobów lokalnych, które decydują o rozwoju gospodarczym.

6.1.3. Konkurencyjność przestrzenna

Przestrzenność jest nieodłącznym wymiarem istnienia i funkcjonowania gminy, stąd możemy również mówić o konkurencyjności przestrzeni. Z jednej strony, przestrzeń – przez możliwości i ograniczenia, jakie stwarza – wpływa na potrzeby i możliwości wspólnoty lokalnej, władz gminnych, ich zachowania, formy organizacji społecznej, ekonomicznej, politycznej i kulturowej. Z drugiej strony, człowiek współkształtuje przestrzeń na swoje potrzeby, w miarę możliwości prawnych, ekonomicznych czy organizacyjnych, wyznaczonych również przez elastyczność tej przestrzeni i jej podatność na zmiany. W badaniach przestrzenno-ekonomicznych można wyróżnić różne rodzaje przestrzeni. Z punktu widzenia definiowania konkurencyjności na poziomie lokalnym ważna jest przede wszystkim przestrzeń związana z istnieniem i działalnością człowieka, a więc przestrzeń społeczno-ekonomiczna. Przestrzeń tę wyróżniają określone cechy, jak położenie, granice, wielkość, podzielność oraz cechy jakościowe, obiektywny charakter i względna ciągłość. Ma ona także trzy podstawowe wymiary: długość, szerokość i wysokość (głębokość), a ze względu na ujmowanie zachodzących w przestrzeni związków przyczynowo-skutkowych należy jej również przypisać czwarty wymiar – czas. Jakościowe zróżnicowanie przestrzeni wyraża się głównie w odmiennej strukturze użytkowania powierzchni i w zróżnicowaniu funkcji, jakie konkretne obszary pełnią w życiu społeczno-gospodarczym. Różnego rodzaju jednostki osadnicze: miasta, osiedla, wsie, jak również określone obiekty działalności gospodarczej i społecznej (przedsiębiorstwa, domy mieszkalne, szkoły, szpitale) są elementami społeczno-ekonomicznej struktury przestrzeni gminy i mają charakter węzłowy. Powyższe jednostki charakteryzują się określonym rozmieszczeniem w terenie, tworząc układy przestrzenne. Ponadto łączą je pewne związki społeczno-ekonomiczne, wyrażające wzajemne oddziaływanie poszczególnych elementów. Elementy konkretnych układów przestrzennych, ich wzajemne relacje i stopień złożoności determinują jakość całego układu i funkcje pełnione przez ten układ. Poszczególne węzły są elementami szerszych układów sieciowych (komunikacyjnych, energetycznych, łącznościowych, rurociągowych, wodno-kanalizacyjnych), te zaś charakteryzują się rozmaitym zakresem złożoności układu, kształtem i wymiarem. W różny sposób wypełniają one przestrzeń gminy, różne są więc także relacje pomiędzy tymi elementami a przestrzenią. Z punktu
widzenia gminy istotna jest nie tylko jakość gminnej sieci, ale także połączenia gminnych układów z sieciami ponadlokalnymi. Przestrzeń, a dokładniej sposób zagospodarowania przestrzeni, czyli organizacja form przyrodniczych i antropogenicznych, użytkowanie przestrzeni oraz jakość społecznej organizacji, bezpośrednio wpływają na stopień konkurencyjności danej gminy, jej potencjał i pozycję konkurencyjną warunkując koszty dostępu do zasobów będących w polu zainteresowania działalnością człowieka. Konkurencyjną przestrzeń można rozważać w kategoriach ekonomicznych, społecznych, rzeczowych i przyrodniczych. Podmiotowość przestrzeni wiąże się z podmiotami politycznymi i społecznymi, jakie odpowiadają za dokonywanie jej przekształceń, zarządzanie przestrzenią jej użytkowanie i zagospodarowanie. Przestrzeń może być atrakcyjna, stawać się magnesem dla określonej grupy użytkowników, a tym samym stymulatorem rozwoju, jednocześnie nie wyklucza to sytuacji, w której występują konflikty społeczne na skutek różnych oczekiwań co do jej zagospodarowania.