Biologia os a zmiany klimatu

Właśnie w najnowszym numerze European Journal of Entomology 2/2010 ukazała się nasza praca poświęcona osm, w kontekście zmian klimatu:

Tryjanowski P., Pawlikowski T., Pawlikowski K., Banaszak-Cibicka W., Sparks T.H. (2010) Phenological trends in social wasps (Hymenoptera: Vespinae) in Poland. European Journal of Entomology 107: 203–208

Klimat ma znaczący wpływ na funkcjonowanie organizmów w środowisku, w tym również owadów. Jego zmiany powodują z kolei zmiany w fenologii, wielkości populacji, migracji i rozmieszczeniu wielu gatunków.

Osy społeczne, zamieszkujące zarówno środowiska wiejskie jak i zurbanizowane, stanowią ciekawy obiekt badań ze względu na duże znaczenie dla człowieka, zarówno pod względem gospodarczym jak i wpływem na zdrowie ludzi. U os społecznych występuje roczny cykl życiowy. Zapłodniona królowa wybudza się z hibernacji wczesną wiosną i rozpoczyna poszukiwania miejsca na gniazdo. Gniazdo budowane jest z kartonu, powstałego z przeżutego i zmieszanego ze śliną drewna. Ze złożonych przez królową jaj ostatecznie rozwijają się bezpłodne samice – robotnice. Jesienią w gnieździe pojawiają się również samce i płodne samice – przyszłe królowe. Opuszczają one wkrótce gniazdo i kopulują. Później młode królowe szukają miejsc do przezimowania natomiast stara królowa, robotnice i samce giną, a gniazdo pustoszeje. Osy są drapieżnikami polującymi na inne owady, głównie muchówki, które stanowią pokarm dla ich rozwijającego się potomstwa, podobnie jak różnego rodzaju resztki organiczne. Osobniki dorosłe natomiast odżywiają się pokarmem wysokocukrowym, takim jak nektar, miód, świeże i przetworzone owoce, soki roślinne.

W związku ze swoją biologią osy mogą powodować  spore szkody na miękkich owocach, w magazynach cukru czy fabrykach przetworów. Dodatkowo poprzez żerowanie na różnych resztkach organicznych czy śmietnikach, a następnie na produktach spożywczych, osy mogą stanowić wektory patogenów. W związku z ich dużą aktywnością i agresywnością stanowią ponadto alergologiczne i toksykologiczne zagrożenie dla ludzi (zainteresowanych po szczegółowe informacje odsyłamy do popularnego opracowania „Żądłówki i użądlenia” Banaszak J., Nadolski J.). Warto jednak podkreślić, że osy są również bardzo pożyteczne gdyż żywią swoje larwy wieloma szkodliwymi owadami, a ponadto uprzątają różne resztki organiczne. Co więcej odwiedzając kwiaty w celu zdobycia nektaru przyczyniają się do ich zapylenia.

Badania prowadzone przez naukowców Instytutu Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Instytutu Ekologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i Morskiego Instytutu Rybackiego w Gdyni nad aktywnością dwóch gatunków os społecznych – osy niemieckiej (Vespula germanica) i szerszenia (Vespa crabro) miały na celu określenie ewentualnych zmian w fenologii i w czasie trwania okresu lotów tych os w ciągu ostatnich trzydziestu lat. Osa niemiecka jest bardzo pospolitym gatunkiem w Polsce. Gniazda zakłada zwykle pod ziemią, ale także pod dachami, na strychach, pomiędzy ścianami budynków. Gniazdo mierzy przeciętnie 20-30 cm średnicy. Zwykle w gnieździe żyje 5000-6000 osobników.  Szerszeń jest największą europejską społeczną osą. Królowe mierzą 25 do 35 mm długości, samce i robotnice są mniejsze. Pierwotnie był to gatunek leśny, gniazdujący w dziuplach drzew. Obecnie gniazda zakłada również pod okapami dachów, na strychach. W związku ze swymi rozmiarami szerszenie budzą powszechną grozę, jednak warto podkreślić, że są znacznie mniej agresywne niż osa niemiecka.

Badania ujawniły, iż od lat 80. XX wieku nastąpiło przyspieszenie rozpoczęcia głównego okresu lotów robotnic obydwu gatunków os. Główny okres lotów rozpoczyna się wcześniej i wcześniej się kończy. W przypadku osy niemieckiej przyspiesza o 48-57 dni, natomiast u szerszenia 16-19 dni. Jest to spowodowane przynajmniej w części przez temperaturę. Zależność ta była wykazana ponad wszelką wątpliwość w przypadku osy niemieckiej Vespula germanica, co prawdopodobnie jest spowodowane znacznie większą liczebnością tego gatunku, a co za tym idzie bardziej wiarygodnymi obserwacjami. W przypadku osy niemieckiej pierwsze robotnice obserwowano aż 26 dni wcześniej niż na początku badań. Nie zaobserwowano natomiast zmian w czasie wylotu pierwszych królowych. Zależność od temperatury w przypadku os jest mniej wyraźna niż w przypadku innego blisko spokrewnionego gatunku – pszczoły miodnej Apis mellifera. Mniejsza wrażliwość na zmiany temperatury wynika prawdopodobnie z wykorzystywania przez osy bardziej zróżnicowanych źródeł pokarmu, co umożliwia wybór aktualnie dostępnego pożywienia i nie wymaga dostosowania się do zakwitu konkretnych roślin czy do czasu pojawiania się określonych gatunków owadów.

Tak znaczącego przyspieszenia okresów lotów  nie da się całkowicie wytłumaczyć zmianami średnich miesięcznych temperatur. Być może mają tu znaczenie inne zmienne takie jak przymrozki, ulewy czy maksymalne temperatury. Być może wcześniejsze loty wiążą się z wcześniejszym zakwitaniem gatunków pokarmowych i szybszym pojawianiem się gatunków owadów na które osy polują. Brak ostatecznej odpowiedzi powoduje, że zagadnienie to wymaga dalszych, wnikliwszych badań.

Badania finansowane z grantu miasta Poznania.

Kontakt na osobę odpowiedzialna za entomologiczną stronę badań: dr Weronika Banaszak –  Cibicka, e-mail: w-banaszak@tlen.pl lub banaszak@up.poznan.pl

Tel: 0-61 848 7637