Witold Czudec
MICHAŁ KALECKI – POLSKI PRZEDSTAWICIEL EKONOMII NEOKLASYCZNEJ

Kalecki był synem właściciela fabryki przędzalniczej w Łodzi,  który zbankrutował w okresie wielkiej modernizacji technicznej tej branży oraz wskutek utraty rynków wschodnich po I wojnie światowej. W latach 1917-1919 studiował na Politechnice Warszawskiej. Zmuszony został jednak do przerwania studiów przez powołanie go do służby wojskowej. Po jej zakończeniu ponownie podjął studia, tym razem jednak na kierunku mechanicznym Politechniki Gdańskiej. Ze względu na trudną sytuację rodzinną, również i z tych studiów Kalecki zmuszony był zrezygnować. Właśnie z tego powodu zmuszony był do dorywczego zarobkowania, m.in. poprzez publicystykę. Jego krótkie artykuły dotyczyły rynków surowcowych, międzynarodowych stosunków gospodarczych oraz zjawiska kartelizacji. Właśnie tymi publikacjami Kalecki zwrócił na siebie uwagę innego polskiego wielkiego ekonomisty Edwarda Lipińskiego (1888-1986) – inicjatora powstania w 1928 roku Instytutu Badania Koniunktur i Cen, w którym Kalecki był zatrudniony od roku 1929.

Obserwując sytuację związaną z wielkim kryzysem lat trzydziestych oraz bezpośrednie kontakty Kaleckiego z ludźmi lewicy uczyniły z niego socjalistę. W swoich artykułach analizował zjawiska faszyzacji życia w Niemczech oraz krytycznie odnosił się do postulatu Keynesa dotyczącym rezygnacji z waluty złotej w celu opanowanie narastającego kryzysu. Według niego główną przyczyną powstania kryzysu było kurczenie się aparatu wytwórczego gospodarki kapitalistycznej. Przewidywał iż dla nakręcenia koniunktury politycy posłużą się polityką zbrojeń.

W roku 1933 Kalecki opublikował niedużą rozprawę na temat Próba teorii koniunktury, która obecnie jest zaliczana do klasyki myśli ekonomicznej. Problemem badawczym jaki był poruszony w tej publikacji było wyrażenie wątpliwości tam, gdzie klasycy i neoklasycy zawsze mieli odpowiedz pozytywną:

1. czy w gospodarce rynkowej występuje dążenie do równowagi makroekonomicznej;
2. czy równowago, gdy już się ustali może być uznana za stan optymalny gospodarki?

Kalecki swoje rozważania wyjaśnia na podstawie prostego modelu kapitalistycznej gospodarki zamkniętej, abstrahując od wzrostu gospodarczego, wymiany zagranicznej oraz wpływu postępu technicznego, przyrostu ludności i działalności państwa. Mechanizm tego modelu składa się z trzech stałych agregatowych, realnych a nie pieniężnych, wielkości:

• zysk;
• kapitał trwały;
• inwestycje.

Wzajemne relacje tych trzech czynników powodują ruch i zmiany w poziomie produkcji, zatrudnieniu, poziomie cen i płac oraz stopie procentowej. Wyjaśnienie cyklu może rozpocząć się od momentu wzrostu zamówień inwestycyjnych, który wywołuje wzrost produkcji dóbr kapitałowych, przekraczający po pewnym czasie poziom zapotrzebowania na nowy aparat wytwórczy. Obniżona przewidywana rentowność inwestycji przyniesie spadek zamówień inwestycyjnych. W tak sposób można przedstawić wszystkie cztery fazy cyklu. Kalecki twierdzi, cykl jest zjawiskiem nieuchronnym, co wynika z niestabilnej działalności inwestycyjnej jaka występuje w gospodarce kapitalistycznej. Zawarł on również tezy pośrednio przyznające słuszność walce robotników o wyższe płace, co w efekcie wpłynie na wzrost popytu efektywnego.

Zainteresowanie rozprawą Kaleckiego w Polsce było nikłe. Dopiero po roku 1936, kiedy to wyjechał do Anglii, teorie Kaleckiego zostały uznane, ze względu na fakt iż trafiły na ferment umysłowy wywołany dziełem Johna M. Keynesa Ogólna teoria zatrudniania, procentu i pieniądza (1936). Poszerzona wersja Próby teorii koniunktury wydana w języku angielskim w roku 1937 nosząca tytuł A Theory of the Dusiness Cycle zyskała z czasem uznanie wybitnych keynesistów, a pani Joan Robinson widziała w Kaleckim prekursora tego nurtu. Można się zgodzić z tą opinią, bowiem  J.M. Keynes opublikował swoją rozprawę trzy lata po Polaku, jednak to on jest uznawany za prekursora. Powód jest jeden, a przykład kariery Kaleckiego tylko potwierdza jak ciężko jest polskim ekonomistom przełamać bariery językowe i środowiskowe, jak trudno zdobyć jest uznanie w kraju. Mimo to dorobek Kaleckiego jest nadal przedmiotem studiów i badań naukowców, nie tylko historyków myśli ekonomicznej.

W latach II wojny światowej Michał Kalecki przebywał w Oksfordzie, gdzie pracował w Instytucie Statystyki na tamtejszym uniwersytecie, publikując wiele artykułów na temat systemu gospodarki wojennej, w tym oryginalną koncepcję racjonowania konsumpcji.

Po wojnie światowym uznaniem cieszyła się praca Kaleckiego Teoria dynamiki gospodarczej (1954), stanowiąca syntezę jego badań nad procesami wzrostu gospodarki rynkowej. W pracy Zarys teorii wzrostu gospodarki socjalistycznej (1963) zajął się istotą i determinantami wzrostu i rozwoju gospodarki planowej.

Publikacje napisane przez Michała Kaleckiego:

• Próba teorii koniunktury (1933)
• Szacunek dochodu społecznego w roku 1929 (1934, z Ludwikiem Landauem)
• Dochód społeczny w roku 1933 i podstawy badań periodycznych nad zmianami dochodu (1935, z Landauem)
• Teoria cyklu koniunkturalnego (1935)
• The Distribution of the National Income (1938)
• Essays in the Theory of Economic Fluctuations (1939)
• Płace nominalne i realne (1939)
• Economic Implications of the Beveridge Plan (1943)
• Studies of Economic Dynamics (1944)
• Teoria dynamiki gospodarczej (1958)
• Zagadnienia finansowania rozwoju ekonomicznego (1959, w: Problemy wzrostu ekonomicznych krajów słabo rozwiniętych pod redakcją Ignacego Sachsa i Jerzego Zdanowicza)
• Uogólnienie wzoru efektywności inwestycji (1959, z Mieczysławem Rakowskim)
• Polityczne aspekty pełnego zatrudnienia (1961)
• Observations on the Theory of Growth (1962)
• O podstawowych zasadach planowania wieloletniego (1963)
• Zarys teorii wzrostu gospodarki socjalistycznej (1963)
• Model ekonomiczny a materialistyczne pojmowanie dziejów (1964)
• Dzieła (1979-1980, 2 tomy)

mgr Witold Czudec

Literatura:

1. Ryszard Bartkowiak, Historia myśli ekonomicznej, PWE, Warszawa 2003
2. Wacław Stankiewicz, Historia myśli ekonomicznej, PWE, Warszawa 1998
3. http://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Kalecki
4. http://portalwiedzy.onet.pl/4973,,,,kalecki_michal,haslo.html