Karolina Szymańska

Wielokulturowość i kanon muzyczny a mniejszości etniczne

Wielokulturowość to koegzystencja różnych grup kulturowych w obrębie danego państwa, co wiąże się z problemem pogodzenia różnic kulturowych (dotyczących m.in. tradycji, dziedzictwa, wierzeń, wartości, pochodzenia etnicznego) i dopuszczenia mniejszości etnicznych, religijnych czy seksualnych do równoprawnego uczestnictwa w życiu kulturalnym i politycznym kraju. Wielokulturowość implikuje uznanie równości wszystkich kultur – zakładamy, że  nie ma kultur wyższych lub niższych, a jedynie kultury odmienne.

Mówiąc o muzyce mniejszości etnicznych, należy najpierw odpowiedzieć sobie krótko na pytanie co rozumiemy pod terminem “muzyka etniczna”. Najkrócej rzecz ujmując możemy wymienić pięć obszarów z nim związanych, tak więc muzyka etniczna to:

1) muzyka związana ze zwyczajami, obrzędami, rytuałem, charakterystyczna dla określonych grup etnicznych, np. oryginalne nagrania Nigeryjczyków, Aborygenów, Eskimosów, Kurpiów itp.; jak i mniejszości etnicznych na terytorium określonego państwa (np. muzyka Łemków w Polsce)
2) muzyka inspirowana wpływami etnicznymi np. jazz, blues, reggae;
3) muzyka odwołująca się do ludowości. (W Polsce ma silną tradycję – F. Chopin, K. Szymanowski, H. Górecki, obecnie np. G. Ciechowski, Voo Voo, Twinkle Brothers, jazzowe aranżacje muzyki góralskiej Z. Namysłowskiego);
4) inspiracje w muzyce popularnej lat 60. XX w., często używane ilustracyjnie np. u B. Dylana, The Beatles;
5) “muzyka źródeł” – zjawisko lat 90. XX w. w muzyce pop, polegające na atrakcyjnym ozdabianiu muzyki rozrywkowej oryginalnymi nagraniami z buszu w połączeniu z jazzem i innymi tradycjami muzycznymi. Gwiazdą tego nurtu jest francuski zespół Deep Forest, wykorzystujący m.in. muzykę z Madagaskaru.

Oczywiście w tym referacie będę odwoływać się do tego pierwszego rozumienia, a więc do muzyki tworzonej przez przedstawicieli mniejszości etnicznych. Chciałabym teraz opisać kanon muzyczny i nakreślić miejsce, jakie zajmują w nim dzieła właśnie mniejszości etnicznych.

Co to jest kanon? Na tak postawione pytanie można dać wiele odpowiedzi. Najczęściej definiuje się kanon jako „zbiór dzieł literackich (czy muzycznych) (…), którym poszczególne przekazy historyczne nadawały szczególną wagę w społeczeństwie” (1). Albo inaczej: jest to „grupa autorów i dzieł, które zwykle włączano do podstawowych kursów literatury, historii muzyki, itd. i do podręczników”(2). Kanon jest więc – mówiąc w dużym uproszczeniu – autorytatywną listą dzieł danego kręgu kulturowego(3).

Każdy z nas styka się z problemem kanonu już od wczesnego dzieciństwa, gdy szkoła zmusza do zapoznawania się z wybranymi dziełami, które mają należeć do wspólnego, obowiązującego wszystkich kanonu naszej kultury. O ile w przypadku lekcji muzyki mówi się o folklorze polskim, to już jednak rzadziej o folklorze np. Białorusinów w Polsce czy o muzyce jakiejkolwiek innej mniejszości etnicznej. Skąd się wzięła ta lista i dlaczego właśnie zawiera ona takich, a nie innych autorów, te, a nie inne utwory? Kanon zaczyna się rozumieć jako „wyraz autorytetu kulturalnego, stworzonego przez innych, w przeszłości wpływowych ludzi”, kanony ujmowano jako „miejsca konfliktu kulturalnego”, „pola spornego, pola walki między różnymi grupami, praktykami i instytucjami”(4). Tak więc kryteria przynależności do kanonu były klasowe i ekonomiczne, stąd kobiety, kolorowi, upośledzeni ekonomicznie i przedstawiciele rozmaitych mniejszości byli pokrzywdzeni(5).

Kwestionowanie kanonu jest z pewnością zjawiskiem twórczym i potrzebnym, gdyż tylko naiwni mogą sądzić, że tradycyjny kanon literacki (lub inny) trwał niezmiennie przez wieki. Tak nie było, choćby dlatego, że wraz z kolejnymi epokami pojawiały się kolejne dzieła, które uznawano za godne „kanonizacji”. Zakwestionowanie kanonu może mieć dwojakie konsekwencje: albo tworzony jest nowy kanon, albo uznajemy, że coś takiego jak kanon nie istnieje(6). Ponieważ kanon dzierży ogromną władzę kulturową, pozwala on utrwalać ideologie dominującej grupy społecznej. Prace, które nie dosięgają do poziomu kanonicznego są wykluczane lub omijane, a tym samym ignorowane. Dopiero teraz “odkrywamy” wiele z tych dzieł. Dlatego też należy podkreślić, iż fakt, że o niektórych postaciach czy dziełach nigdy nie słyszeliśmy, nie musi wcale oznaczać, że te postacie czy dzieła nie były wybitne(7). Trzeba mieć nadzieję na zmianę kanonu, choć nie musi to oznaczać, iż z obecnej listy dzieł kanonicznych trzeba coś usunąć. Muzyka mniejszości etnicznych powinna raczej wzbogacać istniejący kanon, podobnie jak muzyka kobiet. Celem jest, aby kanon odzwierciedlał całe społeczeństwo, nie zaś tylko jego część.

Dobrym przykładem tego procesu na gruncie polskim jest pierwsza płyta w radiowej serii “Muzyka źródeł” pt. “Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce”. Płyta ta otwiera specjalny cykl poświęcony pieśniom i muzyce mniejszości narodowych żyjących w granicach polskiego państwa. Jak opisuje prof. J. Bartmiński, na początek wybrano dwie mniejszości słowiańskie, Ukraińców i Białorusinów, które, obok Niemców, są najliczniejsze. Na płytach następnych znajdą się Niemcy, a także Litwini, Żydzi, Rosjanie (staroobrzędowcy) i inni.
Na prezentowanej płycie znajdziemy wszystkie te regionalne odmiany ukraińskiego folkloru, z preferencją dla Łemków, Bojków i Podlasian, oraz wybrane próbki muzycznego folkloru żyjących w Polsce Białorusinów. Płyta ta oferuje nam więc rzadką możliwość zapoznania się z twórczością mniejszości etnicznych w Polsce, a więc możliwość uczestniczenia w wielokultrowości naszego kraju – w tym przypadku na gruncie muzyki. Należy wyrazić jedynie nadzieję, iż takich inicjatyw będzie coraz więcej, i że wielokulturowość w Polsce będzie jednym ze stałych tematów realizowanych w ramach edukacji szkolnej i wyższej.

^{2 tamże.}

^{3 P. Wilczek, http://gu.us.edu.pl/node/223361.}

^{4 A. Lanoux, http://gu.us.edu.pl/node/223361.}

^{5 P. Wilczek, j.w.}

^{6 tamże.}

^{7 Women in music. An Anthology of Source Readings from Middle Ages to The Present, red. C. Neuls-Bates, Boston 1996, , s. 368.}

^{Karolina Szymańska}