Niniejszy artykuł będzie wstępem do serii artykułów poświęconych nauczycielom oraz ich sukcesom i niepowodzeniom pedagogicznym w świetle teorii Paolo Freire

Milena Gucma

Nauczyciel w dzisiejszym świecie

Zostało już napisanych wiele książek o tym jak stawać się nauczycielem i jak doskonalić swoje umiejętności. Powstało wiele koncepcji i kategorii pojęciowych związanych z osobą nauczyciela oraz wykonywaną przez niego profesją i mogłoby się wydawać, że to już wystarczy i zapewni nam informacje niezbędne do tego, by móc być doskonałym nauczycielem i jednocześnie wychowawcą młodych pokoleń. Tak jednak nie jest. Otaczający nas świat i dynamika przemian w nim zachodzących wywiera wpływ między innymi na procesy edukacyjne. To właśnie nauczyciel jest tą osobą, która musi te przemiany zauważyć, zrozumieć i odnieść do praktyki edukacyjnej. To wymaga jednak nie tylko rzetelnego przygotowania do tego zawodu, który potrzebuje ciągłego doskonalenia swoich umiejętności. Ważna jest tutaj także wiedza o człowieku i zdolność do refleksji, która umożliwi nauczycielowi krytyczną i twórczą zmianę w razie konieczności.

Zmiany, których nauczyciel musi dokonać z powodu przekształcającej się rzeczywistości wiążą się także z tym jak on  sam  postrzega  siebie, swoją rolę oraz swoje sukcesy i niepowodzenia zawodowe, ponieważ stawanie się i bycie nauczycielem to ciągły proces pracy nad sobą i swoją profesją. To także stawianie czoła ciągłym wyzwaniom, do których ukończenie studiów nie zawsze wystarcza.

Pytanie stawiane w tej pracy koncentrować się będzie wokół  specyfiki zawodu nauczyciela – wychowawcy, wpływu rodzaju świadomości na wykonywaną przez nich pracę,  a w szczególności próby zdefiniowania subiektywnie rozumianego przez nich sukcesu i niepowodzenia  zawodowego.

Istotną  kwestią związaną z definiowaniem pojęć sukcesu i niepowodzenia będzie też próba udzielenia odpowiedzi na takie pytania jak: co należy robić, jak się zachowywać, czym się kierować w swoich wyborach by osiągnąć sukces, a zapobiegać niepowodzeniom, które często mogą  kończyć się porażką. Jak  zauważa M. Czerepaniak-Walczak, że niemal powszechnie uważa się, iż nauczyciel to człowiek wyszkolony w nauczaniu. Jest identyfikowany z przedmiotem kształcenia, a raczej wiedzą z tego przedmiotu oraz sposobami jej nauczania. Na tym też opiera się jego zawodowe samo uznanie i poczucie profesjonalnej tożsamości. Nierzadko koncepcja roli zawodowej jest głęboko osadzona we własnym doświadczeniu w kontaktach z nauczycielami i szkołą. Można więc zaryzykować stwierdzenie, iż jest to rola tak grana przy otwartej kurtynie i bez kulis, że można ją bez trudu odtworzyć (Czerepaniak-Walczak, 1997, s. 5).

Warto   pamiętać, że by być szeroko rozumianym „dobrym nauczycielem” nie wystarczy wiedza z wąskiej dyscypliny zawodowej. Konieczne jest podejście interdyscyplinarne, umiejętności związane z funkcjonowaniem w społeczeństwie,  określone cechy osobowości, system wartości, poziom motywacji oraz otwarte podejście do uczniów i technik nauczania.

Myślenie o nauczycielu od dawna wyznaczone było poszukiwaniem ideału osobowego, skupiającego w sobie rzetelne wykształcenie i moralną doskonałość (Kwiatkowska, 2008, s. 28). Osiągane sukcesy, a więc stawanie się coraz   doskonalszym nauczycielem, jest źródłem osobistej satysfakcji, co jest niezmiernie istotne, gdyż inspiruje do dalszego rozwoju i pobudzania potencjału.

Miejscem, w którym pojawia szczególna szansa na osiągnięcie sukcesów i niepowodzeń jest szkoła. Tu właśnie nauczyciel styka się ze społecznością uczniów i powinien starać się być wśród nich, a nie ponad nimi czy obok nich, co jest niemałym wyzwaniem wymagającym także   znajomości właściwości rozwojowych swoich uczniów, ich problemów i rozterek. Znajomość tego, co dzieje się w poszczególnych okresach rozwoju człowieka jest bardzo ważne. W polu mojego zainteresowania znajdują się nauczyciele gimnazjum. To im przypada szczególna rola we wspieraniu adolescentów w przechodzeniu przez ten okres rozwojowy. Biorąc pod uwagę psychospołeczny rozwój osobowości młodego człowieka jest to niezmiernie ważna faza w rozwoju ponieważ dziecko zmienia się pod względem fizycznym, umysłowym i  emocjonalnym – ma stać się dorosłym. W tym właśnie momencie nauczyciel odgrywa istotną rolę w wyborze jego drogi życiowej, dając mu często przykład swoim postępowaniem. Czas spędzany z  młodzieżą, konfrontacja z ich problemami może także współdecydować o   dalszych poczynaniach i o poczuciu własnej wartości zarówno ucznia jak i nauczyciela.

W związku z powyższym istotne jest wnikliwe badanie środowisk szkolnych, w których nauczycielom udało się odnieść sukces, ale także należy odnotować sytuacje, w których nie udało się uniknąć niepowodzenia. Subiektywny obraz sukcesów i niepowodzeń pozwoli   naszkicować sylwetkę współczesnego nauczyciela i jego spojrzenia na swoją profesję. Pozwoli  to także nakreślić aspiracje dzisiejszych nauczycieli i warunki, które mogą sprzyjać osiąganiu sukcesów lub bariery, które mogą stanowić istotne przeszkody na drodze do ich pełnej satysfakcji zawodowej.

Wykorzystanie takiej wiedzy pozwoli na stworzenie sylwetki „dobrego nauczyciela” za sprawą jego własnych wizji sukcesu, a więc na podstawie odbierania samego siebie. To właśnie ma zasadniczy wpływ na jego postrzeganie rzeczywistości oraz dalszy rozwój czy ograniczenia.

Osiągane przez nauczyciela sukcesy i niepowodzenia wynikają także z oczekiwań społeczeństwa co do roli jaką mają w nim pełnić. Kim jest nauczyciel pełniący skrupulatnie rolę zawodową? H. Kwiatkowska udzielając odpowiedzi na to pytanie pisze, że w sensie pragmatycznym „jednostka utożsamiająca się z rolą” jest wyznaczona w swym działaniu respektowaniem nienaruszalnego kanonu oczekiwań społecznych, które dość precyzyjnie regulują jej zachowania. Zaadaptowanie się do tych norm, respektowanie ich ustaleń stwarza szansę na akceptację jednostki przez społeczność i jej bezpieczne funkcjonowanie Kwiatkowska, 2008, s. 38).  Od nauczyciela języka angielskiego oczekuje się po pierwsze by uczniowie jego osiągali jak najwyższe noty, zdawali egzaminy, dostawali się na wyższe uczelnie, a dopiero w drugiej kolejności, by patrzyli na świat jako otwarty dla nich wszystkich z wieloma możliwościami rozwoju, by postrzegali kulturę jako globalną, a przez to dostrzegali i rozumieli pewne odmienności, by potrafili znaleźć dla siebie odpowiednie miejsce w społeczeństwie.

Dla nauczyciela głównym źródłem satysfakcji jest sprostanie przepisom roli i wymaganiom świata zewnętrznego (Kwiatkowska, 2005, s. 160). Ale czy sprostanie tego typu wymaganiom przełoży się na osiągane sukcesy i niepowodzenia?

Mam świadomość, że istnieje wiele definicji sukcesu i niepowodzenia, bowiem każdy z nauczycieli postrzega rzeczywistość inaczej i w konsekwencji inaczej widzi swoją rolę w procesie edukacyjnym. Mam jednak nadzieję, że grupa nauczycieli języka angielskiego ucząca tę samą grupę wiekową boryka się z podobnymi problemami i funkcjonuje w na tyle podobnej rzeczywistości, że poznanie ich metod i sposobu pracy w celu osiągnięcie sukcesów i unikania niepowodzeń pobudzi konieczność głębszej refleksji nad znaczeniem sukcesu i nad dążeniem do tego, by stać się skutecznym nauczycielem.

Sukcesy odnoszone przez nauczyciela przekładają się ściśle na sukcesy odnoszone przez jego uczniów, którzy są w stanie między innymi opanować materiał, rozwijać swoje zdolności i zainteresowania czy kształtować swoje poglądy i postawy. W ten sam sposób, niepowodzenia nauczyciela skutkują brakiem wiedzy u jego uczniów lub co gorsze brakiem umiejętności funkcjonowania w społeczeństwie.

BIBLIOGRAFIA

Czerepaniak-Walczak, M. (1997). Aspekty i źródła profesjonalnej refleksji nauczyciela. Toruń: Wydawnictwo Edytor s.c.

Kwiatkowska, H. (2008). Pedeutologia. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne

Kwiatkowska, H. (2005). Tożsamość nauczycieli. Między anomią a autonomią. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne