Radek Wasilewski
Skarb (thesaurus) w rzymskim prawie prywatnym i współczesnym polskim prawie cywilnym.

Bogactwo wzbudza w ludziach zainteresowanie i pożądanie oraz warunkuje ich postępowanie od czasów najdawniejszych aż po dziś dzień. Wpływ bogactwa na człowieka, ale też na wszystko, w pełni oddaje powiedzenie Syrusa- pisarza rzymskiego, Syryjczyka (wyzwoleńca) z I w. p. n. e.: „Pecunia una regimen est rerum omnium” (Tylko pieniądz jest władcą całego świata.). Jedynie nieliczne jednostki są na pokusę bogactwa odporne, jak dla przykładu średniowieczni asceci. Wiele osób zapewne nieraz wyobrażało sobie jak wygrywa olbrzymią sumę pieniędzy w loterii pieniężnej lub odnajduje ukryty gdzieś skarb, czyli najprościej obrazując- kufer pełen złotych monet i klejnotów. Praca moja ma za zadanie pokazać na przykładzie rzymskiego prawa prywatnego i polskiego prawa cywilnego[1], jak prawodawca definiuje skarb i kształtuje sytuację prawną znalazcy.

Starożytni Rzymianie rozumieli skarb (thesaurus) jako wartościowy, tak dawno ukryty przedmiot (czy przedmioty), że zatraciła się pamięć o ich właścicielu (w chwili znalezienia nie ma właściciela i nie da się go odnaleźć)[2]. Skarb należał więc do kategorii rzeczy niczyich (res nullius) i mógł stać się czyjąś własnością.

Nieco inaczej definiowany jest skarb w prawie polskim. Na podstawie art. 189 KC skarbem jest rzecz mająca znaczniejszą wartość materialną albo wartość naukową lub artystyczną, która została znaleziona w takich okolicznościach, że poszukiwanie właściciela było by oczywiście bezcelowe. Należy zwrócić tu uwagę na nieco irracjonalne użycie słowa „albo”, gdyż wedle przyjętej interpretacji w przepisach prawnych słowa „albo” jako alternatywy rozłącznej[3] nie może posiadać przedmiot ten jednocześnie znaczniejszej wartości materialnej i wartości naukowej lub artystycznej (adekwatniejszym z mojego punktu widzenia byłby w tym przypadku wyraz „lub” przewidywany dla alternatywy nierozłącznej). Zakładając jednak, że prawodawca w momencie formułowania przepisu miał zamiar zdefiniować skarb jako rzecz mogącą posiadać zarówno znaczniejszą wartość materialną, jak też naukową lub artystyczną, przypiszę w tym przypadku słowu „albo” rolę alternatywy nierozłącznej. Skarbem może być zatem rzecz (o przynajmniej jednej ze wskazanych wyżej wartości- przy czym „znaczniejsza wartość” jest pojęciem nieostrym i nieuregulowanym w przepisach, jednakże można przyjąć, że jest to wartość odbiegająca od przeciętnej wartości rzeczy podobnej[4]) ukryta przez właściciela, porzucona a także inna tego rodzaju rzecz, niekoniecznie ukryta (np. drogocenne przedmioty wyrzucone przez fale morskie[5])[6] przy czym poszukiwanie tego właściciela- jak wynika z okoliczności (np. wiek przedmiotu, czas jej przebywania w ukryciu)[7]- było by bezskuteczne. W prawie polskim jest więc skarb, co do zasady, również rzeczą niczyją. Szczególnym rodzajem skarbu, który jest uregulowany w prawie polskim jest zabytek[8], który również omówię, lecz w dalszej kolejności.

W starożytnym prawie rzymskim prawo własności na skarbie nabywano w sposób pierwotny poprzez zawłaszczenie. Dawne prawo rzymskie przyznawało własność skarbu znalazcy, lecz później w drodze reform (główną rolę odegrało tu rozwiązania Hadriana) sytuacja ta uległa zmianie. Jeśli ktoś znalazł skarb: na swoim gruncie albo (przypadkowo) w miejscu świętym lub otoczonym czcią, to nabywał na skarbie prawo własności w całości, jeśli natomiast skarb znalazł (przypadkowo) w/na gruncie innej osoby, to powstawała współwłasność na skarbie (po ½ dla: znalazcy i właściciela gruntu, w/na którym skarb znaleziono)[9]. Szczególnym przypadkiem było znalezienie skarbu za pomocą środków magicznych- gdy zostało wykorzystanie środków tych udowodnione, to prawo własności na skarbie nabywało państwo[10]. Na podstawie art. 189 KC prawo własności na znalezionym skarbie nabywa w chwili znalezienia Skarb Państwa- nabycie to ma charakter pierwotny[11]. Znalazca więc, choćby był właścicielem gruntu, nie jest właścicielem znaleziska. Art. 189 KC wyznacza natomiast Skarbowi Państwa obowiązek wypłacenia znalazcy „odpowiedniego wynagrodzenia”. To „odpowiednie wynagrodzenie” jest jednak nieokreślone w przepisach- jego wysokość winna być wyższa od wysokości znaleźnego (¹/₁₀ wartości, zgodnie z art. 186 KC) oraz należycie ustalona z uwzględnieniem wszystkich okoliczności (np. nakładem pracy, wartości skarbu, kosztów poniesionych przez znalazcę)[12]. W przypadku, gdy organ Skarbu Państwa ustali wysokość wynagrodzenia zbyt niską (zdaniem uprawnionego znalazcy), to znalazca może wystąpić do sądu z żądaniem zasądzenia wyższej sumy. W takim wypadku to sąd określa ostateczną wysokość wynagrodzenia, uwzględniając okoliczności konkretnej sprawy[13].

Szczególnym rodzajem skarbu jest zabytek, którego sytuację reguluje Ustawa i Rozporządzenie. Art. 3 Ustawy oznacza „zabytek” jako „nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową”. Zauważyć można w definicji tej wiele podobieństw w odniesieniu do definicji skarbu- choćby „wartość artystyczna lub naukowa” rzeczy. Pomijając procedurę postępowania w przypadku znalezienia zabytku, obowiązków znalazcy etc.[14], skupię się na: prawie własności na znalezionych zabytkach oraz korzyściach płynących dla znalazcy. W myśl art. 35, ust. 1-2 Ustawy, prawo własności na zabytkach: odkrytych, przypadkowo znalezionych albo pozyskanych w wyniku badań archeologicznych, nabywa (tak samo jak w przypadku skarbów) Skarb Państwa. Znalazcy zabytku, na podstawie art. 34, ust. 1 Ustawy, przysługuje  nagroda, jednak ust. 2 wyłącza obowiązywanie ust. 1. w stosunku do osób zajmujących się zawodowo badaniami archeologicznymi lub zatrudnionych w grupach zorganizowanych w celu prowadzenia takich badań, zaś ust. 3 upoważnia „odpowiedniego ministra”[15] do ustalenia: warunków i trybu przyznawania nagród, rodzaju i wysokości nagród, jak też źródeł ich finansowania. W odniesieniu do Rozporządzenia, pozwolę sobie na pominięcie szczegółów procedur, skupiając się głównie na rodzajach i wysokości nagród. § 2 oraz § 3, ust. 1 informują, że nagrody przyznaje minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego[16], a nagrodą może być: nagroda pieniężna albo dyplom. Nagroda pieniężna, na podstawie § 4, przyznawana jest w przypadku, gdy zabytek posiada znaczną wartość historyczną, artystyczną lub naukową, a wartość tej nagrody nie może być większa niż dwudziestopięciokrotne przeciętne wynagrodzenie w gospodarce narodowej w roku poprzednim (w wyjątkowych sytuacjach, gdy zabytek posiada także znaczną wartość materialną, może być próg wysokości nagrody podniesiony do trzydziestokrotności). § 5 Rozporządzenia określa sytuacje, gdy istnieje kilku znalazców- całość nagrody jest między nich dzielona- wedle ich porozumienia, a w razie jego braku- na części równe. Zamiast nagrody pieniężnej, jak już wspomniałem, Rozporządzenie przewiduje dyplom. Dyplom dostaje znalazca, gdy zabytek nie posiada znacznej wartości historycznej, artystycznej lub naukowej (§ 6 Rozporządzenia). W przypadku obu typów nagród należy zwrócić uwagę na niedookreślone wyrażenie „znaczna wartość”, które jednoznacznie nie wyraża progu tej wartości- decyzja co do wartości pozostaje w gestii organów państwowych.

Podsumowując analizę założeń rzymskiego prawa prywatnego i przepisów współczesnego prawa polskiego, można dojść do wniosku, że w konkretnym przypadku skarbu możemy dostrzec zarówno podobieństwa, jak też różnice. Niewątpliwą zbieżność można spostrzec w definicjach skarbu- wiele elementów z definicji prawa rzymskiego dotrwała do dziś i znalazła miejsce w aktualnych przepisach polskiego Kodeksu cywilnego. Różna jest jednak sytuacja prawna znalazcy- nie nabywa on prawa własności na skarbie (jak to miało miejsce w starożytnym Rzymie), lecz jedynie otrzymuje wynagrodzenie. Można domniemywać, iż rozbieżność ta jest efektem ochrony dziedzictwa narodowego przez Państwo- wszelkie wartościowe przedmioty upamiętniające dawne dzieje, kulturę itp. winny być, co do zasady, ogólnodostępne (konstytucyjna wolność do korzystania z dóbr kultury i ochrona dziedzictwa narodowego – art. 5 i 75 Konstytucji), co może zagwarantować Państwo.

Radek Wasilewski,
student 1 roku prawa, Uniwersytet Szczeciński

---

[1] Podstawą pracy w sferze prawa polskiego są 3 akty normatywne:
1)       Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93, wraz z późniejszymi zmianami), oznaczana: KC;
2)       Ustawa z dnia 23 lipca 2002 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2003 r. Nr 162, poz. 1568, wraz z późniejszymi zmianami) zwana dalej Ustawą;
3)       Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 1 kwietnia 2004 r. w sprawie nagród za odkrycie lub znalezienie zabytków archeologicznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 71, poz. 650) zwane dalej Rozporządzeniem.
[2] por. W. Rozwadowski, Prawo rzymskie. Zarys wykładu wraz z wyborem źródeł., Poznań 1992, s. 131 z M. Kuryłowicz,  A. Wiliński, Rzymskie prawo prywatne. Zarys wykładu., Zakamycze 2005, s. 202.
[3] Konwencja zaproponowana przez Tadeusza Kotarbińskiego, rozpowszechniona przez Zygmunta Ziembińskiego.
[4] red. K. Pietrzykowski, Kodeks Cywilny. Tom I. Komentarz do artykułów 1-448¹¹, Warszawa 2008 s.645.
[5] Należy zaznaczyć w tym miejscu istotną różnicę między prawem rzymskim a polskim. W prawie polskim drogocenne przedmioty pochodzące z morza są skarbami, natomiast w prawie rzymskim rzeczy takie stanowiły wraz z insula in mari nata (wyspa, która wyłoniła się z dna morskiego) odrębną kategorię rzeczy zdatnych do zawłaszczenia.
[6] G. Rudnicki i S. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga II. Własność i inne prawa rzeczowe., Warszawa 2009, s. 274.
[7] red. K. Pietrzykowski, Kodeks…, s. 645.
[8] K. A. Dadańska, T. A. Filipiak, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom II Własność i inne prawa rzeczowe., Warszawa 2009, s. 75
[9] W. Rozwadowski, Prawo…, s. 131, 269.
[10] M. Kuryłowicz, A. Wiliński, Rzymskie…, s. 230.
[11] red. K. Pietrzykowski, Kodeks…, s. 645.
[12] K. A. Dadańska, Teresa A. Filipiak, Kodeks…, s. 75.
[13] red. K. Pietrzykowski, Kodeks…, s. 645.
[14] w celu zapoznania się- patrz: Ustawa oraz Rozporządzenie.
[15] na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 29 marca 2002 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Kultury (Dz. U. Nr 32, poz. 303), Minister Kultury kieruje działem administracji rządowej- kultura i ochrona dziedzictwa narodowego.
[16] patrz- przypis nr 15.