Mikrohistoria jest jednym z postmodernistycznych kierunków w historiografii. Ta nowa i nadal kontrowersyjna dla niektórych uczonych metoda badania przeszłości wpisuje się w nurt „nowej historii kulturowej”, którą Ewa Domańska nazywa „historią alternatywną”. [Domańska, 1999, 20] Jest też jedną z metod często stosowanych przez badaczy zajmujących się antropologią historii.

Kierunek ten powstał w ostatnich dziesięcioleciach XX wieku i stanowi próbę uwolnienia narracji historycznej od panującej do tej pory metanarracji. Nie zajmuje się wybitnymi jednostkami, czy pojęciami o wysokim stopniu ogólności takimi jak państwo, naród czy cywilizacja – opisuje drobne wydarzenia rozgrywające się w przeszłości oraz zwykłych ludzi, którzy ich doświadczyli. Niemiecki historyk Hans Medick uważa mikrohistorię za „siostrę historii codzienności”, która poddaje refleksji własne metody oraz rewiduje i dekonstruuje utarte pojęcia należące do klasycznej historii społecznej. [Medick, 1996, 67]

Mikrohistoria kładzie nacisk na problemy życia codziennego, bada przekonania i obyczaje ludzi, którzy nie wywarli istotnego wpływu na dzieje ludzkości. Jednocześnie, dzięki przybliżeniu właśnie tych zagadnień, zaciera ona różnicę między osobami i wydarzeniami uważanymi dotąd za „ważne”, a tymi pozostającymi na marginesie badań historycznych. [Topolski, 2001, 135] Otwiera odbiorcę na zdarzenia z przeszłości, o których nie miał dotąd możliwości usłyszeć, oddaje głos ludziom, którzy nie mieli dotąd możliwości wypowiedzi. Mikrohistoria próbuje wyjaśnić o czym i w jaki sposób myśleli ludzie w przeszłości. Analizuje symbole, metafory i rytuały, bada znaczenie oraz treść wierzeń i przeświadczeń ówczesnego człowieka. Próbuje pojęć sens i wymowę podejmowanych przez niego działań. Reprezentujący ten kierunek myśli historiograficznej badacze, przyglądają się swoim bohaterom niczym antropolodzy obserwujący życie tubylców.

Źródłami najczęściej wykorzystywanymi przez mikrohistoryków są dokumenty sądowe, bowiem to dzięki nim, jak uważa Michael Kunze „dawno zapomniane kobiety i mężczyźni zostali przywróceni do życia. Mówią o sobie samych, o swoich radościach, obawach i nieszczęściach. (…) mówią nam, co czuli i myśleli; w czym pokładali wiarę; co powodowało ich obawy; opowiadają nam o swoich lekarstwach na biedę i choroby; mówią nam, jak się bawili i śmiali, cierpieli i marzyli.” [Domańska, 1999, 68]

Historyków zajmujących się tą dziedziną cechuje według Ewy Domańskiej wyjątkowa samoświadomość metodologiczna. Wykorzystują oni w swoich badaniach teorie wypracowane przez klasyków antropologii i socjologii (m.in. Pierre Bourdieu, Clifford Geertz, Emilé Durkheim, Lucien Lévy-Bruhl). Z powodzeniem posługują się metodami stosowanymi przez przedstawicieli współczesnej teorii literatury, historii czy filozofii (m.in. Jacques Derrida, Hayden White, Roland Barthes, Michel Foucault). [Domańska, 1999, 242]
W pracach tworzonych w duchu mikrohistorii, autorzy występują w roli pierwszoplanowego narratora. Otwarcie wyrażają własne przekonania, wyraźnie to w tekście zaznaczając („wydaje mi się”, „sądzę”), w przeciwieństwie do dawniej stosowanego, bezosobowego, formułowania opinii. Starają się nie tylko opisać przeszłość, ale i wskrzesić ją i ożywić.

Za prekursora tego kierunku uważać można Julesa Micheleta, autora Czarownicy. [Michelet, 1961] Czołowymi przedstawicielami są natomiast: Emmanuel Le Roy Ladurie oraz Carlo Ginzburg. Znanymi pracami tej szkoły są: The Great Cat Massacre and Other Episodes in French Cultural History [Darnton, 1984], The Return of Martin Guerre [Davis, 1983], a także Dead Certainties. (Unwarranted Speculations) [Schama, 1991].

Emmanuel Le Roy Ladurie, wydał swoją książkę Montaillou – wioska heretyków 1294-1324, w 1975 roku (wydanie polskie 1988). Odniosła ona niespodziewany sukces i stała się jednym z najpoczytniejszych dzieł „nowych” historyków francuskich, z liczbą prawie 190 tysięcy sprzedanych egzemplarzy (do roku 1989). Przyczynami sukcesu było, według Phillippe Carrarda, zaobserwowane po roku 1968 wzrastające zainteresowanie mentalnością oraz ludźmi „nieuprzywilejowanymi”, a także zawarte w książce rozdziały o życiu seksualnym przedstawicieli średniowiecznego społeczeństwa. [Domańska, 1999, 230-231] Sama książka opowiada o podejrzanych o kataryzm mieszkańcach francuskiej wioski Montaillou w hrabstwie Foix, którzy w pierwszej ćwierci XIV wieku stali się przedmiotem wyjątkowo drobiazgowych dochodzeń Jakuba Fourniera – miejscowego inkwizytora (późniejszego papieża Benedykta XII). To właśnie ze sprawozdań z prowadzonych przez niego przesłuchań, opublikowanych w roku 1965 w trzech grubych tomach, czerpał materiał do swojej pracy Le Roy Ladurie [Le Roy Ladurie, 1988, 14]

Najbardziej chyba znanym w Polsce dziełem mikrohistoryków jest praca Ser i Robaki Carlo Ginzburga. Jej bohaterem jest młynarz z włoskiego miasteczka Montereale, Domenico Scandelii. Menocchio, bo tak go nazywano, „miał nieszczęście posiadać własne poglądy na świat i wszechświat” [Topolski, 2001, 36], przez co poddany został przez inkwizycję przesłuchaniom, a w konsekwencji – spalony na stosie. Na podstawie pozostawionych z procesu akt, Ginzburg opisał szczegółowo zarówno koleje jego życia, jak i poglądy, które posiadał. Menocchio miał w ten sposób okazję praktycznie sam przekazać informację o sobie – za pomocą złożonych cztery wieki temu zeznań. Jak uważa Andrzej Stępnik „sensem tego niezwykłego zabiegu Ginzburga, było zbliżenie historiografii do rzeczywistości” [Stępnik, 2002]. Słusznie zauważył on, iż informacje o życiu tzw. „warstw niższych” społeczeństwa, przekazują nam przeważnie osoby dobrze wykształcone, które przez zwyczajną nieznajomość opisywanych przez siebie realiów, zniekształcają przedstawiany obraz. Ginzburg, w swojej książce, oddał więc głos we właściwe ręce.

Magdalena Anna Cichy
magister historii UMCS w Lublinie, studentka kulturoznawstwo UMCS
Rok I SUM 2009/2010

Bibliografia:

Darnton, Robert; 1984, The Great Cat Massacre and Other Episodes in French Cultural History, New York: Basic Books.

Davis, Natalie Zemon; 1983, Return of Martin Guerre, London: Harvard University Press.

Domańska, Ewa; 1999, Mikrohistorie. Spotkania w międzyświatach, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Ginzburg, Carlo; 1989, Ser i robaki, Warszawa: PIW.

Le Roy Ladurie, Emmanuel; 1988, Montaillou – wioska heretyków, przekł. Ewa D. Żółkiewska. Warszawa: PIW.

Medick, Hans; 1996, Mikrohistoria; w: Historia społeczna, Historia codzienności, Mikrohistoria, przekł. Andrzej Kopacki, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen.

Michelet, Jules; 1961, Czarownica, Warszawa: Czytelnik.

Domańska, Ewa i inn.; 2002, Robert Darnton, „Wielka rzeź kotów”, w: Konteksty, nr 3-4, ss. 83-97.

Schama, Simon; 1991, Dead Certainties. (Unwarranted Speculations), New York: Alfred A. Knopf.

Stępnik, Andrzej; 2002, Trzy modele historii regionalnej w nauczaniu szkolnym, w: Kultura i Historia, nr 3, http://www.kulturaihistoria.umcs.lublin.pl/archives/106

Topolski, Jerzy; 2001, Wprowadzenie do historii, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.