Skaryfikacja jest jedną z metod trwałej modyfikacji ciała, polega ona na drapaniu, ryciu, powierzchownym cięciu, wycinaniu, nacinaniu, lub wypiekaniu na powierzchni skóry określonego wzoru. Wzory w ten sposób otrzymane są zwykle uproszczone i nieskomplikowane, także wygląd blizn jest bardzo zróżnicowany u posiadających je osób. Powodem tych rozbieżności jest różny u poszczególnych osób proces gojenia się ran, a także indywidualny kolor skóry posiadacza tego zdobienia.

Skaryfikacja w różnych kulturach pierwotnych może stanowić bardzo ważny element rytuału przejścia na przykład w okresie dojrzewania. Poprzez symbolikę w niej zawartą może określać religijne przekonania, profesję, stan emocjonalny czy pozycję w hierarchii plemiennej posiadacza wzoru. Jest to powszechne wśród Aborygenów. Skaryfikacja, jest także ważną sztuką zdobienia ciała w kręgu kultur subsaharyjskiej Afryki. Z kolei wśród ludzi Baule z Wybrzeża Kości Słoniowej, skaryfikacja jest tak ważnym wyznacznikiem przynależności etnicznej, bez tych wzorów, osoba byłaby wykluczona ze społeczności. Skaryfikacja często ma także bardziej przyziemne podłoże, na przykład estetyczne, poprawienie rysów twarzy. Należy wspomnieć również o tym, że skaryfikacja w niektórych plemionach świadczy o atrakcyjności danej osoby względem płci przeciwnej. Efekty osiągnięte poprzez tę metodę zdobienia są wysoko cenione, ale sama procedura jest bolesna. To właśnie sprawia, że posiadanie blizn jest tak pożądane. Blizny świadczą bowiem o wysokiej tolerancji na ból. W pewnych kulturach spotkać można osoby, których całe ciało pokryte jest wzorami. Wtedy osoba taka cieszy się wysokim prestiżem, bowiem w wielu kulturach, skaryfikacja służy jako symbol siły, męstwa i odwagi zarówno mężczyzn jak i kobiet. W rezultacie, blizny budzą podziw społeczeństwa.

Zdjęcie wykonane w 1975 roku w Nowej Gwinei, przez Franza Luthi, przedstawia rytuał inicjacyjny polegający na skaryfikacji.

Kościół i państwo, poprzez swoje działania ingerujące w życie społeczeństw pierwotnych przyczynili się do zaniku tej praktyki. W wielu wspólnotach wzory skaryfikacji można teraz zobaczyć tylko ma ciałach starszych przedstawicielach społeczności. W wielu kulturach afrykańskich kobiety mają bardziej skomplikowane i liczniejsze wzory niż mężczyźni. Ma to związek z funkcją rozrodczą, jaką w społeczeństwach pełnią kobiety. Nawet już w wieku pięciu lat młoda dziewczynka może mieć pierwsze blizny. Praktykuje się również skaryfikację umotywowaną wejściem w dorosłe życie lub gdy kobieta spodziewa się dziecka.

Sztuka skaryfikacji nieustannie się zmienia i ewoluuje, zmienia się jej także funkcja w społeczeństwie. Do niedawna skaryfikacja była charakterystyczna tylko dla kultur pierwotnych i można ją było znaleźć w prawie każdej kulturze plemiennej. Stosunkowo od niedawna  pojawiła się we współczesnym świecie zachodniej kultury, jako forma osobistej ekspresji.

Przykład skaryfikacji wykonywanych współcześnie.

Techniki skaryfikacji:

Jedną z powszechniejszych metod skaryfikacji jest strike-branding – wypalanie. W istocie przeprowadza się taki zabieg tak samo jak znakowanie hodowlanych zwierząt. Fragment metalu jest ogrzewany i przykładamy do powierzchni skóry. Wzór powstaje „kawałek po kawałku”. Ten rodzaj znakowania był w przeszłości stosowany u ludzi w handlu niewolnikami, ale także jako metoda piętnowania  przestępców, zazwyczaj z widoczną marką i często z kodem określającym rodzaj przestępstwa.

Narzędzie do strike-brandingu

Ciekawą techniką jest laser branding. Ta metoda polega na tworzeniu iskry elektrycznej przeskakującej z maszyny do skóry. Ze względu na możliwość kontrolowania głębokości cięcia oraz stopień uszkodzenia skóry jest dość precyzyjną metodą, pozwalającą na wykonywanie bardziej skomplikowanych wzorów.

Rzadziej, ale nadal praktykowany jest cold branding, czyli wymrażanie. Ta metoda jest podobna do wypalania, z wyjątkiem faktu, że zamiast ciepła, przyrząd poddaje się ekstremalnemu wychłodzeniu (często przy użyciu ciekłego azotu). Metoda rzadko wywołuje pojawienie się keloidów (w wyniku uszkodzenia skóry).

Inną metodą skaryfikacji jest nacinanie skóry. Ważne jest aby nie mylić tego z samookaleczaniem (również określanym przez eufemizm „cięcie”), które w odróżnieniu od skaryfikacji nie służy celom kosmetycznym lecz jako środek do radzenia sobie z nadmiernym stresem. Istnieje kilka innych metod modyfikacji ciała związanych z tą praktyką. Pierwszy z nich to tarcie tuszem, w którym atrament tatuażu (lub inny sterylny środka barwiący) jest wcierany w świeże rany powstałe w wyniku nacięć i pozostaje po zagojeniu się ran. Ważną rzeczą przy tego typu ranach jest aby nie zrywać powstałych strupów i pozostawić je do wygojenia się, by zapobiec usunięciu tuszu. Wyniki takiej metody najczęściej przypominają domowy, kiepsko wykonany tatuaż.

Oskórowanie jest wykonywane w tym celu, aby uzyskać większą powierzchnię blizn. W ramach tego procesu cięcia powstaje obrys, który nacina się, następnie złuszcza skórę lub odrywa od ciała. Tekstura blizny powstałej na skutek oskórowania jest często niejednolita, ale sprawia, że ślady są większe i pozwala na uzyskanie bardziej widocznych wzorów.

Pakowanie na Zachodzie nie jest zbyt powszechną metodą, lecz tradycyjnie była wykorzystywana na terenie Afryki. Polega na tym, że skórę nacina się ukośnie, następnie materiał obojętny (np. glina, popiół) wciera – “pakuje się” w świeże rany. Skutkiem tej praktyki jest podrażnienie skóry, i rozpoczyna się proces “wypychania” na zewnątrz substancji, którą wcześniej wtarto. Podczas gojenia powstają  duże, grube keloidy. W Stanach Zjednoczonych używa się na przykład popiołu tytoniowego, by uzyskać bardziej różowe blizny. Ludzie mogą stosować w tej metodzie skaryfikacji również prochy swoich zmarłych.

Kolejną, lecz rzadszą metodą wykorzystywaną w modyfikacjach ciała jest ścieranie warstw skóry. Częstym narzędziem służącym artyście jest beztuszowy sprzęt do tatuażu. Blizny są bardziej delikatne i płaskie, ale przy odpowiednim wysiłku można uzyskać niemal każdy typ i strukturę blizny.

Na temat chemicznej skaryfikacji przeprowadzono niewiele badań. Wykonujący posługuje się żrącymi substancjami, by wywołać uszkodzenie skóry. Metoda ta nie wiele różni się efektem od innych bezpieczniejszych, prostszych i bardziej przewidywalnych.

W celu stworzenia bardziej widocznych blizn czas trwania i proces gojenia ran musi być nieustannie kontrolowany. Im dłużej trwa proces gojenia i rany są otwarte, tym bardziej widoczny pozostaje ślad. Dlatego istnieje kilka metod, aby uzyskać zamierzany efekt .

Jedną z nich jest zrywanie strupów, wykorzystuje się ponadto drażniące substancje chemiczne lub naturalne środki drażniące, począwszy od najprostszych: sok z owoców cytrusowych, pasta do zębów; po jodynę (przyczynia się do powstawania większych blizn). Dzięki tym metodom rana może goić się miesiącami.

Istnieje również ryzyko związane z procesem skaryfikacji. Najważniejszym jest to, by wiedzieć, że  łatwo doprowadzić do zakażenia, które jest dość powszechnym zagrożeniem gdy mamy do czynienia z ingerencją w tkankę skórną. Często występują zakażenia wokół podrażnionej rany, co może prowadzić do poważnych zdrowotnych komplikacji. Środki ostrożności podejmowane to między innymi utrzymywanie rany w czystości, sterylne materiały do przeprowadzania zabiegu, używanie antybakteryjnych mydeł, noszenie maski ochronnej podczas wykonywania zabiegu (w przypadku znakowania). Ponadto, artysta musi mieć dobrą znajomość anatomii by zapobiec szkodliwym lub niepożądanym efektom ze względu na zbyt głębokie cięcia, używane zbyt wielkiego gorąca lub zimna, czy zbyt długi czas trwania zabiegu.

Tatuowanie jest znacznie bardziej powszechne niż wykonywanie blizn, więc znalezienie doświadczonego artysty jest trudne. Należy z tego powodu zachować ostrożność przy wyborze wykonawcy. Większość artystów jest przeszkolona na sobie, co nie jest budzącą zaufanie metodą nauki. Najlepszym sposobem jest odbycie praktyki u kogoś doświadczonego (np. lekarza). Skaryfikacja jest znacznie bardziej bolesna niż zwykły tatuaż, ekstremalny ból wywołuje ponadto niekiedy euforyczne stany. Praktyka ta jest również bardzo rzadka a zatem wyjątkowa, może zatem być powodem do dumy tych, którzy posiadają wykonane w ten sposób zdobienia ciała. Zatem, tak samo, jak w przypadku kultur pierwotnych we współczesnej kulturze stanowi ona w pewnych grupach wyraz wysokiego statusu.

Stanowisko prawne w kwestii skaryfikacji jest różne w zależności od miejsca i metody wykonania zabiegu, w granicach „zdrowego rozsądku” sztuka ta jest jednak dopuszczalna w większości systemów prawnych.

Sylwia Smolińska, II rok Kulturoznawstwa UMCS w Lublinie

Bibliografia:

1. http://www.uihealthcare.com
2. http://scarwars.net/
3. http://offbeatink.com/
4. http://www.nationalgeographic.com/
5. http://www.ezakwantu.com/Gallery%20Scarification.htm
6. http://news.bmezine.com/category/modblog/
7. John A. Rush, Spiritual Tattoo: A Cultural History of Tattooing, Piercing, Scarification, Branding, and Implants, North Atlantic Books,U.S. 2005
8. Kathlyn Gay, Christine Whittington, Body marks: tattooing, piercing, and scarification, LERNER PUBLISHING GROUP 2002

Słowniczek:

Bliznowce – keloidy, są to przerośnięte blizny. Mogą być one wynikiem genetyki, koloru skóry (ciemniejsze rodzaje skóry sa bardziej podatne na powstawanie bliznowców), lub podrażnienia. Keloidy są często wywoływane w skaryfikacji, dla uzyskania trójwymiarowego dotykowego efektu, który przez niektórych posiadaczy blizn jest wręcz pożądany.