Mario Praz Zmysły, śmierć i diabeł w literaturze romantycznej

przełożył Krzysztof Żaboklicki, słowem wstępnym opatrzył Mieczysław Brehmer

tytuł oryginału: La carne, la morte e il diavolo nella letteratura romantica

wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2010

ISBN 978-83-7453-872-5, EAN 9788374538725

Nota:

„Książka poświęcona jest w zasadniczej mierze rozważaniom nad literaturą romantyczną […] w jednym z najbardziej charakterystycznych aspektów – w aspekcie wrażliwości erotycznej. Jest to więc studium o stanach duchowych i osobliwościach obyczajów, ujęte według określonych typów bohaterów i wątków, które powracają z uporem niczym mity zrodzone ze wzburzonej krwi. […] Sądzę, że w żadnej innej epoce literackiej zmysły nie były w sposób bardziej oczywisty podstawowym tematem dzieł wyobraźni. Lepiej więc zbadać tę orientację w jej historycznym rozwoju, niż powtarzać ze słuchu i prawie bez zastanowienia ogólnikowe obwinienia o zmysłowość i perwersję, którymi krytycy tego okresu zazwyczaj kwitowali tego rodzaju zainteresowania twórców” (Mario Praz).

Fragment: Przedmowy do wydania włoskiego

Natomiast tym, którzy dopatrzą się braku szacunku lub czegoś jeszcze gorszego w dociekaniach nad najbardziej intymnym życiem artystów, odpowiedzieć można za Sainte-Beuve’em: „Kiedy piszemy studium o wybitnym człowieku, trzeba mieć odwagę wszystko zobaczyć, wszystkiemu się przyjrzeć lub przynajmniej na wszystko wskazać”. Należy też pomyśleć nie tyle o przejściowych wrażeniach, wynikających z zaspokojenia ciekawości: habemus confitem; nous touchons ici à la clef…, lecz raczej o tym, że praca w rodzaju niniejszej może ewentualnie mieć zasięg o wiele szerszy i przyczynić się do wytłumaczenia naszych najskrytszych instynktów.

Trzeba jednak od razu podkreślić, że praca tego typu rożni się od traktatu medycznego między innymi i tym, iż występowania pewnych tematów anormalnych w danej epoce literackiej nie uważam bezwarunkowo za dowód psychopatologicznego stanu omawianych pisarzy. W naszym wypadku motywację genetyczną stanowią smak i moda; rozpatrujemy źródła literackie, a nie – zbędne to przypominać – analogie wynikające z przyczyn fizjologicznych; tak więc obok pisarza o wrażliwości wyraźnie specyficznej mówić będziemy o innych, u których określone tematy odbiły się jedynie płytkim echem. Studium niniejsze nie pozostaje ponadto w żadnym, nawet najbardziej odległym związku z pracami z zakresu socjologii czy psychologii zbiorowej; gdyby tak było, należałoby wziąć w nim pod uwagę raporty policyjne, sprawozdania sądowe, dzieła naukowe i pseudonaukowe oraz utwory literackie anonimowe i ludowe.

Jeden z recenzentów pierwszego wydania niniejszej książki uznał, że można mnie zaliczyć do zwolenników psychoanalizy, do tych, którzy posługują się (wprawdzie z pewnym opóźnieniem) „kategoriami wypływającymi z psychologii freudowskiej, na co wskazuje dominująca rola przypisana wątkowi seksualnemu”; zastanawiał się on dalej, czy ta szkoła psychologiczna jest rzeczywiście „najpoważniejsza i najlepiej odpowiada postępowi nauki”.

Prawdę mówiąc dominująca rola przypisana wątkowi seksualnemu nie wystarcza – to zupełnie jasne – do tego, aby zaliczyć tę pracę do „freudowskiej psychoanalizy”. Owa rola wynika tu w sposób oczywisty z samego omawianego okresu, nie szuka się jej drogą pośrednią; schematom freudowskim odpowiada zaś w stopniu tak niewielkim, że gdyby tę książkę przypadło sądzić psychoanalitykowi, nazwałby on ją powierzchowną i opartą na postrzeżeniach, które każdy potrafi uczynić. Psychoanaliza, recenzentowi temu znana zapewne tylko ze słyszenia (podobnie jak ze słyszenia tylko znany mu był Gilles de Rais, którego wziął za francuskiego pisarza i postawił obok d’Aurevilly’ego i de l’Isle-Adama), jest czymś zupełnie innym; nie wiem doprawdy, co wspólnego mogłaby mieć niniejsza książka na przykład ze studium Freuda o obłędzie i snach Gradiva W. Jensena czy z dwoma tomami o Poem pióra Marii Bonaparte.

Spis treści:

Słowo wstępne  5

Przedmowa do II wydania włoskiego  9

Wprowadzenie: „Romantyczny” określenie przybliżone  21

ROZDZIAŁ I

Piękno Meduzy  37

1. Piękno meduzyjskie u Goethego, Shelleya i Keatsa

2. Piękno grozy, piękno smutku, piękno i śmierć u przedstawicieli wczesnego romantyzmu, u Novalisa, Chateaubrianda, Hugo, Baudelaire’a, Flauberta i D’Annunzia

3. Prekursorzy: Tasso, dramaturgowie elżbietańscy i dramaturgowie okresu Restauracji

4. Lirycy XVII wieku

5. Różne znaczenie „niezdrowego piękna” w okresie baroku i w okresie romantyzmu

6. „Niezdrowe” piękno u Baudelaire’a. Urok faisandage. Piękno smutnych krajobrazów

ROZDZIAŁ II

Metamorfozy Szatana  69

1. Postać Szatana u Tassa i u Marina

2. Szatan Miltona. Opinia Taine’a. Rzekomy satanizm Miltona. Punkt widzenia romantyków (Schiller, Blake, Shelley)

3. Stopienie się typu „szlachetnego bandyty” z typem Miltonowskiego Szatana. Zbójcy Schillera

4. Typ outlawa w powieści grozy. Schedoni Anny Radcliffe. Elementy szekspirowskie

5. M. G. Lewis, H. Zschokke. Abällino, Jean Sbogar

6. Buntownik byronowski. Cechy charakterystyczne, wywodzące się z twórczości Anny Radcliffe

7. Byron i Zeluco Moore’a

8. Byron i Chateaubriand (René)

9. Osobowość Byrona

10. Wrodzona skłonność Byrona do gwałcenia norm: le bonheur dans le crime

11. Bohaterowie znaczeni przez los. Jean Sbogar, Antony. Miłość zbrodnicza

12. Wampiryzm

13. „Outlaw-filantrop” u autorów powieści w odcinkach

14. Znaczenie wampiryzmu. Związek z tematyką rozdziału pierwszego. Wykład Augera i sąd Sainte-Beuve’a. „Byron i Sade […] to dwaj główni inspiratorzy pisarzy naszych czasów”

ROZDZIAŁ III

Pod znakiem Boskiego Markiza  101

1. Typ prześladowanej niewinności w Clarissa Richardsona. Koncepcja moralności u Richardsona

2. Zakonnicu. Diderot i Le Système de la Nature

3. Thérèse Philosophe

4. Niebezpieczne związki. Uwagi Baudelaire’a

5. Powieści markiza de Sade i jego „filozofia”

6. Restif de la Bretonne

7. „Niezdrowe” tematy u Chateaubrianda

8. Popularność tematu uciśnionej niewinności. Mnich Lewisa. Sukces tej powieści; Hoffmann, W. Hugo, G. Sand

9. Uciśniona niewinność w powieściach Anny Radcliffe. Sceny rozpoznania

10. Pisarki pod wpływem męskiego punktu widzenia, panna Wilkinson i pani Shelley

11. Beatrice Cenci Shelleya. „Niezdrowe” wątki u Shelleya

12. Melmoth the Wanderer Maturina

13. Popularność angielskiej powieści grozy we Francji. Wpływ na styl życia. Anegdota o Berliozie. Księżna Belgiojoso. Pisarze z grupy Jedne France

14. L’Âne mort Janina

15. Janin jako moralista. Jego esej o markizie de Sade; recenzja Madame Putiphar

16. Les Mémoires du Diable F. Souliégo

17. Pétrus Borel „wilkołak”. Champavert; Madame Putiphar

18. Środowisko literackie, w którym wzrósł Baudelaire. Spostrzeżenie hr. H. de Viel Castel. Berlioz. Musset

19. Delacroix

20. Baudelaire. Odkrycie Poego. Baudelaire a Sade. Erotyka Baudelaire’a

21. Flaubert. Kuszenie św. Antoniego. Kobieta idealna w ujęciu Flauberta. Flaubert i Panna de Maupin. Egzotyzm

22. Autobiograficzne wspomnienia Flauberta. Flaubert a Sade. Flaubert a Byron

23. Hrabia de Lautréamont i jego Chants de Maldoror. Pokrewieństwo duchowe z P. Borelem.

ROZDZIAŁ IV

Piękna bezlitosna pani  167

1. Powszechność tematu kobiety fatalnej. Ajschylos; dramaturgowie elżbietańscy

2. Typ kobiety fatalnej w literaturze romantycznej. Dwie rodziny

3. Matylda z Mnicha Lewisa

4. Velleda Chateaubrianda. Salambo

5. Mérimée: Kobieta jest diabłem, Carmen. Umiejscowienie kobiety fatalnej. Egzotyzm i erotyzm

6. Cecylia z Tajemnic Paryża Suego

7. Różne pochodne: Wstydliwa Rozalba. Conchita i inne

8. Egzotyzm i mistycyzm. Zapowiedź egzotyzmu-romantycznego. La Belle Dame sans merci Keatsa

9. Gautier założyciel egzotycznego estetyzmu. Une nuit de Cléopatre. Parabola płci na przestrzeni XIX wieku

10. Nyssia z Le Roi Candaule Gautiera. Wenus z Ille. La Morte amoureuse

11. Synteza kobiety fatalnej. Imperia Gautiera. Kurtyzana Marie z Novembre Flauberta. Królowa Saba i Ennoia z Kuszenia Flauberta. Rozwój tego typu kobiety fatalnej w Anglii

12. Swinburne

13. Monckton-Milnes zapoznaje Swinburne’a z twórczością Sade’a

14. Sadomasochizm Swinburne’a. „Bezsilna ofiara wściekłego gniewu pięknej kobiety”. Typ kobiety fatalnej w utworach Swinburne’a. Wpływ prerafaelitów. Zbieżność z typami kobiecymi u Gautiera i u Flauberta

15. Maria Stuart z Chastelard

16. Atalanta w Kalydonie i wpływ teorii Sade’a

17. Lesbia Brandon i Anactoria

18. Kobieta fatalna w Poems and Ballads. Dolores

19. Sublimacja sadomasochizmu Swinburne’a: bogini Wolności

20. Uwagi Swinburne’a o pewnych głowach kobiecych przypisywanych Michałowi Aniołowi. Cleopatra

21. Typ syntetyczny kobiety fatalnej osiąga swój punkt szczytowy w Monie Lizie Patera. Moda na uśmiech Giocondy

22. Sphinx Wilde’a

23. Swinburnowski typ kobiety fatalnej w Rapsodia lirica Nencioniego. Niewielkie powodzenie tematyki dekadenckiej we Włoszech

24. Syntetyczna kobieta fatalna u D’Annunzia. Pamphila. Wpływ Flauberta. Sonety Banville’a i D’Annunzia o kobietach fatalnych. Ippolita Sanzio z Tryumfu śmierci

25. Sadyzm w twórczości D’Annunzia. Nieszczerość D’Annunzia

26. Swinburnowski rodowód Dannunziańskiej „nadkobiety”

27. Komnena, Basiliola i Fedra

28. Sadystyczne teorie u D’Annunzia. „Filozofia” Isabelli Inghirami

29. Inne kobiety fatalne u Rachilde’y, u Huysmansa i u O. Mirbeau. La Marquise de Sade, Clara z Le Jardin des Supplices

30. Typ Mademoiselle Bistouri w literaturze dekadenckiej. Ucieczka w humorystykę: Laforgue

ROZDZIAŁ V

Bizancjum  275

1. Sztuka Gustawa Moreau

2. Salome Moreau i Huysmansa

3. Kobieta fatalna u Moreau. Helena wśród konających

4. Salome Wilde’a. Ten sam temat w ujęciu Heinego i Flauberta. Banville. Laforgue

5. Herodiada Mallarmégo, jej symboliczna wymowa. Herodiada i Salambo

6. „Lasciva est nobis pagina, vita proba”

7. Sadyzm i katolicyzm u francuskich dekadentów

8. Huysmans. Jego zamiłowanie do „bolesnego” krajobrazu. Gilles de Rais

9. Barbey d’Aurevilly

10. Villiers de l’Isle-Adam

11. Joséphin Péladan i jego „éthopée”. Okultyzm dekadentów. Temat hermafrodyty. Androgyn Leonarda da Vinci. „Perwersyjna” interpretacja „prymitywów”. Powieść rosyjska. Wagner

12. Elémir Bourges: Le Crépuscule des Dieux

13. Druga „éthopée” dekadentyzm: powieści Catulle Mendèsa

14. Monsieur Vénus Rachilde’y

15. Wpływy rosyjskie. Dostojewski

16. Très russe Jean Lorraina, Les Noronsoff

17. Dorian Gray i Monsieur de Phocas. Walter Pater i angielscy dekadenci. Under the Hill A. Beardsleya. Lorrain i Moreau. Buveurs d’âmes.

18. Perwersyjne baśnie

19. Rémy de Gourmont

20. Marcel Schwob

21. Barrés. Jego „bolesne” krajobrazy

22. Andre Gide

23. Félicien Rops i satanizm. Lubieżność i śmierć

24. Poezja po Baudelairze. Maurice Rollinat. Albert Samain. R. de Montesquiou. Renée Vivien. Parodie: Les Déliquescence d’Adoré Floupette; The Decadent to his Soul. Verlaine

25. Żale nad końcem kultury łacińskiej. Tout décade… Bizancjum. Paul Adam

26. Najbardziej monumentalna postać dekadentyzmu: D’Annunzio. Le Laudi i Vittoriale

ANEKS

Swinburne i „angielska perwersja”  383

1. Angielski sadomasochizm. G. A. Selwyn

2. Typ angielskiego sadysty we francuskiej literaturze romantycznej

3. W dzienniku braci Goncourtów. Wizerunek Swinburne’a przez Maupassanta i jego wpływ na postać G. Selwyna w La Faustin; kontaminacja z innymi postaciami z życia

4. Skandale londyńskie w relacji „Pall Mall Gazette” 1885; artykuł Villiers de l’Isle-Adama

5. Rodowód postaci markiza Mount Edgcumbe z Il Piacere

6. Angielski sadyzm w Monsieur du Paur Touleta, w Les Diaboliques d’Aurevilly’ego, w Le Jardin des Supplices O. Mirbeau, w Monsieur de Phocas i w Les Noronsoff J. Lorraina, w La Vertu suprême J. Péladana

7. Zakończenie

Przypisy 397

informacje dodatkowe: seria Klasyka światowej humanistyki, 514 stron, format 165 x 235 mm, oprawa twarda z obwolutą, ilustracje czarno-białe

cena detaliczna: 69 zł