Milena Gucma

Nauczyciele oraz ich sukcesy i niepowodzenia pedagogiczne w świetle teorii Paolo Freire

Część 3

Kompetencje nauczyciela języka angielskiego

Ocena nauczyciela i jego kompetencji zaczyna się już w momencie, kiedy nauczyciel sam się kształci i trwa podczas całego procesu, kiedy przekazuje swoją wiedzę uczniom. Uczniowie to bardzo spostrzegawczy i surowi obserwatorzy wyciągający pewne wnioski i oceniający pracę dydaktyczno-wychowawczą nauczyciela. W związku z tym, jeśli jego wyniki nie są satysfakcjonujące, a praca nie przynosi pożądanych efektów należy przypatrzeć się jego słabym stronom.

Zatem osoby, między innymi nauczyciele, odpowiedzialne za realizację procesu edukacyjnego muszą być gotowe na zmiany, aby sprostać bieżącym wymaganiom oraz muszą dokonywać samooceny i być przygotowanym na ocenę zewnętrzną, która może zapobiec ewentualnym lukom wiedzy (Kupisiewicz, 2005, s. 115). W końcu (…) o profesjonalnym i skutecznym działaniu nauczyciela decydują jego różnorodne kompetencje, które powinny mieć charakter dynamiczny, a więc być ciągle rozwijane i doskonalone. Nauczyciel ma być  „specjalistą od nauczania” (Strykowski, 2003, s. 32).

Powszechnie pod terminem kompetencje rozumie się kwalifikacje ludzi, które gwarantują dobre wykonywanie zawodu. Jedną z prostszych definicji posługuje się H. Douglas Brown twierdząc, iż termin kompetencja odnosi się do zasadniczej wiedzy o danym systemie, wydarzeniu czy fakcie. Jest to niezauważalna umiejętność do wykonywania jakiejś czynności ( Brown, 2000, s. 30). Jednak jest to termin dużo bardziej skomplikowany niż by się wydawało.

Wincenty Okoń podaje, iż w „pedagogice jako zdolność do osobistej samorealizacji kompetencja jest podstawowym warunkiem wychowania; jako zdolność do określonych obszarów zadań kompetencja jest uważana za rezultat procesu uczenia się” (Okoń, 1996, s. 129). A więc chodzi tu przede wszystkim o sprawdzenie osiągniętych wyników, które powstały  w okresie całego i ciągłego procesu kształcenia.

M. Czerepaniak-Walczak odnosi kompetencję do podmiotu – określonej osoby i przedstawia ją jako szczególną właściwość, wyrażającą się w demonstrowaniu na wyznaczonym przez społeczne standardy poziomie, umiejętności adekwatnego zachowania się, w świadomości potrzeby i konsekwencji takiego właśnie zachowania oraz w przyjmowaniu na siebie odpowiedzialności za nie. Jest to dyspozycja osiągana przez wyuczenie, uświadamiana przez człowieka, możliwa do zaobserwowania przez innych i powtarzana (Czerepaniak-Walczak, 1995, s. 135-137).

Ujęcie kompetencji w sposób kompleksowy przedstawił również S. Dylak, definiując kompetencję jako wysoce złożoną dyspozycję, stanowiącą wypadkową wiedzy, umiejętności, postaw, motywacji, emocji i wartościowania (Dylak, 1995, s. 37).

W. Strykowski wyróżnia następujące kompetencje nauczycieli:

• merytoryczne – dotyczące treści nauczanego przedmiotu;
• dydaktyczno – metodyczne – skupiają się na warsztacie pracy nauczyciela i ucznia;
• wychowawcze – odnoszą się do różnych sposobów oddziaływania na uczniów (Strykowski,  2003, s. 23).

Waldemar Pfeiffer również poświęcił sporo miejsca na temat nauczycieli języków obcych i ich kompetencji. Autor przedstawia umiejętności jakie powinni reprezentować nauczyciele jako kreatorzy procesów glottodydaktycznych. Wyróżnia on następujące kompetencje:

1. kompetencje językowe;

2. kompetencje metodyczne;

3. kompetencje krajo- i kulturoznawcze;

4. kompetencje pedagogiczne;

5. kompetencje medialne (Pfeiffer, 2001, s. 194).

Kompetencja językowa, czyli ta, która jest niezbędna do nauczania danego przedmiotu, a więc w tym wypadku języka angielskiego charakteryzuję się ona posiadaniem wiedzy o tym przedmiocie, czyli w tym wypadku opanowania języka, tj. :

1. opanowanie wiedzy gramatycznej;
2. opanowanie umiejętności i sprawności językowych dla celów komunikacji.

Oznacza to, że nauczyciel musi poznać gramatykę języka obcego (również w kontraście języka polskiego), jego budowę i funkcjonowanie, która musi być jednocześnie aktualna. Wszystko to jest podstawą do bezrefleksyjnej możliwości posługiwania się językiem – a więc poprawnego i swobodnego komunikowania się. Chodzi tu zarówno o prawidłową umiejętność użycia języka zarówno w mowie jak i piśmie. Pfeiffer uważa, że idealnie byłoby, by nauczyciel zdobył najwyższy stopień kompetencji, jednak sądzi on, że zadowolić się trzeba interkulturową kompetencją komunikacyjną. Scharakteryzować to można jako kompetencję dla niektórych celów, n.p., dla nauczania początkowego w przedszkolach, czy wczesnego nauczania w szkołach podstawowych, gdzie wystarczający jest niższy stopień opanowania języka (Pfeiffer, 2001, s. 194).

Kompetencja metodyczna jest umiejętnością tworzenia i przeprowadzania efektywnych procesów glottodydaktycznych. A więc jest to umiejętnością wdrażania i utrwalania języka; jest to zręczność prezentacji języka, posiadanie pewnych technik używanych do tego celu. Metodyka jest niezbędnym elementem do prawidłowego nauczania języków obcych, organizacji procesów nauczania i uczenia. W celu zdobycia tej kompetencji trzeba poznać wiedzę glottodydaktyczną i doświadczenie praktyczne, które nie zawsze można nabyć podczas nauki w kolegium, gdyż jest to:

• planowanie, obserwacja i ocena własnych procesów nauczania;
• wykorzystanie istniejących lub opracowanie własnych standardów osiągnięć uczniowskich;
• sterowanie półautonomiczną nauką uczniów i inne (Pfeiffer, 2001, s. 195).

Kompetencja krajo- i kulturoznawcza to wiedza nauczyciela o kraju, którego języka naucza. Jest to potrzebna kompetencja ponieważ w obecnych czasach jednym z głównych zadań szkoły, a w szczególności nauczania języków obcych realizowane jest wychowanie interkulturowe. Trudność w określeniu wiedzy kulturoznawczej do opanowania przez nauczyciela wynika z różnorodnego ujmowania i definiowania pojęcia kultury, która obejmuje wiele obszarów ludzkiej działalności. Dlatego też w tym wypadku posłużyć się należy wytyczną, którą jest zasada relewantnej treści dla efektywnej komunikacji interkultuowej, a więc najważniejsze jest poznanie takich elementów kulturowych, które są niezbędne do prawidłowej komunikacji – nie zakłócają jej (Pfeiffer, 2001, s. 196).

Kompetencja pedagogiczna, w której dostrzega się za ważne znaczenie wychowania, a w szczególności specyficznego wychowania interkulturowego, gdyż często nauczanie języka sprowadza się jedynie do opanowania czystej kompetencji komunikacyjnej. Rozwijając kompetencję tego typu nauczyciel przyczynia się do rozwoju osobowości uczniów i kształcenia pozytywnych postaw, a co więcej dzięki temu motywuję do nauki samego języka (Pfeiffer, 2001, s. 197).

Kompetencja pedagogiczna w ujęciu pedagogiki krytycznej jest szczególnie istotna, gdyż postrzega nauczyciela jako „transformatywnego intelektualistę”. Transformatywność pojmuje się jako aktywność nauczyciela na rzecz dokonywania zmian między innymi w  edukacji. Niektóre przejawy trans formatywności są następujące:

• Nauczyciel jest aktywnym uczestnikiem procesu edukacyjnego działającym na rzecz demokracji.
• Nadrzędnym celem nauczyciela jest uczenie wychowanka umiejętności krytycznego czytania tekstów, „mówienia własnym głosem”, a nade wszystko dostarczanie uczniowi przeświadczeń, „że się liczy” w procesie edukacyjnym.
• Pojmowanie szkoły jako czynnika zmiany społecznej dokonującej się poprzez wyzwolenie sił twórczych w nauczycielu i w uczniu celem rozwiązywania realnych problemów środowiska szkolnego.
• Rozumienie krytyki jako „narzędzia” działań konstruktywnych, czego wyrazem jest łączenie języka sprzeciwu, oporu z językiem możliwości.
• Traktowanie szkoły jako sfery publicznej, gdzie ścierają się różnorodne stanowiska, gdzie w drodze dialogu negocjuje się, gdzie aktywność i odwaga są wspierane, a nie tłumione czy socjalizowane (Kwiatkowska, 2008, s. 39).

Kompetencja medialna to umiejętność wykorzystania wszelkiego rodzaju nowoczesnych środków technologii komunikacji w nauczaniu języka obcego, tj. komputer czy Internet. Pozytywnym aspektem jest to, iż uczeń przyswaja dzięki temu umiejętności wykorzystania nowoczesnej technologii, która w dzisiejszych czasach jest elementem niezbędnym w procesie poszukiwania wiedzy czy efektywnego wykorzystania czasu i pracy. Wzorem posiadania tych umiejętności powinien być nauczyciel, bo w przeciwnym razie wzbudza on w uczniach podejrzenie o nieudolności czy zacofaniu dydaktycznym, a do takiego myślenia absolutnie nie należy dopuścić (Pfeiffer, 2001, s. 194-198).

Internetowe środowisko informacyjne staje się naturalnym środowiskiem każdej szkoły i – jak każde naturalne środowisko – należy o nie zadbać, nie dopuścić do degradacji, zniszczenia, zniekształcenia itp. (Perzycka, 2008, s. 42), a temu właśnie będą służyć umiejętności medialne.

Od poziomu kompetencji nauczycielskich zależy przyszłość i umiejętności kolejnych pokoleń. Dlatego też ciągle kładzie się nacisk na doskonalenie kompetencji nauczycieli „w sensie treści – bardziej łącznych niż wysoko specjalistycznych, bardziej otwartych niż zamkniętych, bardziej twórczych niż odtwórczych, a w sensie charakteru roli zawodowej – odchodzących od funkcji przekaziciela i egzekutora do roli przewodnika i tłumacza” (Kwieciński, 2000, s. 17).

BIBLIOGRAFIA

Brown, H. D. (2000). Principles of Language Learning and Teaching. New York: Longman

Czerepaniak-Walczak, M. (1995). Między dostosowaniem a zmianą. Elementy emancypacyjnej teorii edukacji. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego

Dylak, S. (1995). Wizualizacja w kształceniu nauczycieli. Poznań: Uniwersytet Adama Mickiewicza

Kupisiewicz, Cz. (2005). Podstawy dydaktyki. Warszawa: WSIP

Kwiatkowska, H. (2008). Pedeutologia. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne

Kwieciński Z. (2000). Tropy – ślady – próby. Studia i szkice z pedagogiki pogranicza. Toruń-Olsztyn: Edytor

Okoń, W. (1996). Nowy słownik pedagogiczny. Warszawa: Żak

Perzycka, E. (2008). Struktura i dynamika kompetencji informacyjnych nauczyciela w społeczeństwie sieciowym. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego

Pfeiffer, W. (2001). Nauka języków obcych. Od praktyki do praktyki. Poznań: Wagros

Strykowski, W. (2003). Szkoła Współczesna i zachodzące w niej procesy. (W:) Justyna Strykowski, W., Strykowska, J.,  Pielachowski, J. (2003) Kompetencje nauczyciela szkoły współczesnej. Poznań: Wydawnictwo eMPi2