Dorota Łasisz, Marek Łasisz

Sfera symboliczna w paleoindiańskich kulturach Clovis i Folsom

Streszczenie

W artykule poruszono zagadnienie wyjątkowo rzadkich znalezisk związanych ze sztuką i wierzeniami dawnych Paleoindian. Choć jedynie niezwykle mały fragment tego, jakże ważnego aspektu życia dawnych mieszkańców Ameryki Północnej przetrwał do naszych czasów, to jest on niezmiernie istotny w analizie tych dawnych społeczności.

Kultury Clovis i Folsom rozwijały się głównie na terenie dzisiejszych Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, tworząc razem tak zwany Horyzont Llano. Ich rozwój przypadł mniej więcej na okres od 11,5 do 10,2 tys. lat temu[1], czyli na schyłek epoki lodowcowej (Meltzer 2009:254, 284).

Kultura Clovis jest jedną z najważniejszych kultur prekolumbijskiej Ameryki Północnej. Do dzisiejszego dnia wielu badaczy uważa, że jej przedstawiciele lub bezpośredni przodkowie, byli pierwszymi ludźmi, którzy przybyli na teren Nowego Świata, przemieszczając się z północno-wschodniej Azji. W modelu tym zwanym Clovis-First, wszystkie inne kultury amerykańskie, są potomkami tych pierwszych osadników. Wydaje się jednak, że w związku z licznymi odkryciami, stanowisk datowanych na czasy poprzedzające rozwój kultury Clovis, wspomniany model należałoby odrzucić, jako nieprawidłowy (Kozłowski 1999:118-121, 2004:526-527). Mimo to, kultura Clovis jest pierwszą tak naprawdę solidnie zdefiniowaną kulturą Ameryki Północnej i jej obecność jest wyraźnie widoczna w materiale archeologicznym. Całkiem odmiennie wygląda sytuacja znalezisk datowanych na czasy poprzedzające rozwój kultury Clovis, które to nie składają się na wyraźne jednostki lub jednostkę kulturową.

Przedział czasowy, w którym rozwijała się kultura Clovis przypadł na okres mniej więcej od 11,5 do 10,8 tys. lat temu (Meltzer 2009:254). Mimo, iż w skali całej epoki lodowcowej jest to przedział czasu stosunkowo niedawny, to niestety z czasów rozwoju kultury Clovis znane są głównie narzędzia kamienne, nieliczne są natomiast znaleziska artefaktów wykonanych z innych surowców, np. z kości, rogu, czy też drewna, które to, nie zachowały się do naszych czasów. Trzeba także wspomnieć, że znamy obecnie tylko jeden pochówek należący do kultury Clovis. Oznacza to, że nasza wiedza o omawianej kulturze jest bardzo niepełna i wiele aspektów życia jej przedstawicieli nie może zostać zbadanych.

Zbliżając się do głównego tematu niniejszego artykułu, można także zauważyć, że z czasów kultury Clovis nie są znane żadne przykłady sztuki naskalnej, a przypuszczalne przykłady sztuki ruchomej są bardzo nieliczne. Dane te stoją w jawnym kontraście z sytuacją np. na terenie Europy, gdzie górnopaleolityczne kultury pozostawiły po sobie wiele przykładów sztuki malarskiej i liczne przedmioty zaliczane do przykładów sztuki ruchomej.

Czy możemy więc, napisać cokolwiek o sferze symbolicznej w kulturze Clovis? Oczywiście, że tak, chociaż dane na ten temat są, jak wiemy, dość skromne.

Najbardziej znanym przykładem, związanym niewątpliwie z zachowaniem symbolicznym przedstawicieli kultury Clovis, jest pochówek dziecka odnaleziony na stanowisku Anzick w stanie Montana. Na stanowisku tym odkryto pokryte czerwoną ochrą fragmenty ludzkiego szkieletu, a także wykonane z kości zwierzęcych pręty (ang. rods) i ponad sto narzędzi kamiennych. Artefakty odnalezione wraz ze szczątkami dziecka niewątpliwie były darem grobowym, a do zachowań związanych ze sferą duchową możemy również zaliczyć zastosowanie ochry, która pokrywała nie tylko szczątki dziecka, ale także wspomniane dary grobowe (Meltzer 2009:251; Haynes 2002:58).

Przykłady sztuki ruchomej są w zasadzie dla kultury Clovis nieznane, choć wielu badaczy przypuszcza, że od tej reguły jest co najmniej jeden, choć nadal dyskusyjny wyjątek. Otóż podczas badań prowadzonych na bardzo ważnym, paleoindiańskim stanowisku Gault (Teksas), odkryto fragmenty wapiennych kamieni pokrytych rytymi, geometrycznymi wzorami (Meltzer 2009:fig. 47). Wzory te nie mogły raczej powstać naturalnie, czy też przypadkowo, więc prawdopodobnie możemy zaliczyć je do przykładów paleoindiańskiej sztuki. Jeśli chodzi o przedstawienia wyryte na powierzchni kamieni to wydają się one przedstawiać rośliny, choć istnieją nawet bardziej ryzykowne hipotezy, że są to swego rodzaju mapy przedstawiające rzeki i ich dopływy (Meltzer 2009:246-247).

Omawiając kulturę Clovis nie można zapomnieć o charakterystycznych ostrzach typu fluted, które wytwarzali jej przedstawiciele (Fig.1.). Ich cechą rozpoznawczą jest wyraźne ścienienie podstawy zabiegiem zwanym fluting. Polegał on na odbiciu jednego lub kilku odłupków od podstawy ostrza. Wykonane w ten sposób groty miały średnio około 10 cm długości, natomiast niektóre okazy przekraczają nawet 15 cm długości (Meltzer 2009:243 Kozłowski 2004:656; Haynes 2002:82).

Fig.1. Po lewej: ostrze Clovis ze stanowiska Blackwater Draw, USA, przerys Dorota Łasisz.
Po prawej: ostrze Clovis, reprodukcja, Canadian Museum of Civilization, Ottawa, fot. M. Łasisz.

Wydaje się, że większość badaczy skłania się do przyznania racji założeniu, że były to niezwykle skuteczne groty oszczepów służących między innymi do polowań na gigantyczne, amerykańskie trąbowce epoki lodowcowej, głównie na mamuty (Fig.2.).

Fig.2. Model mamuta 1do1 (Mammuthus primigenius), D. Łasisz dla skali, Canadian Museum of Nature, Ottawa, fot. M. Łasisz.

Pojawiają się jednak wśród prehistoryków głosy, że ostrza Clovis mogły mieć częściowo, lub nawet głównie znaczenie rytualne. Na poparcie tej hipotezy może świadczyć między innymi fakt, że na niektórych z ostrzy odkryto ślady czerwonej ochry, czyli barwnika używanego w celach kultowych. Dodatkowo, jak podaje David Meltzer (2009:243), zabieg fluting, był zabiegiem dość ryzykownym i podczas jego wykonywania mogło ulegać zniszczeniu około 10-20% ostrzy. Być może więc, jego zastosowanie było czymś w rodzaju rytuałów wykonywanych przed łowami – „jak wiadomo, w sprawach kultowych koszt nie ma znaczenia” („In the ritual realm, as we know, costs don’t matter”, cytat z Meltzer 2009:243).

Pozostając przy zagadnieniach związanych z narzędziami kamiennymi koniecznym jest wspomnieć o problemie tak zwanych caches, czyli zbiorów nigdy niewykorzystanych narzędzi i półwytworów kamiennych. Do tej pory, na terenie Ameryki Północnej odnaleziono około dwudziestu takich zbiorów, pieczołowicie schowanych przez Paleoindian z kultury Clovis. Jako przykład cache możemy wymienić tzw. Richey-Roberts cache odnalezione na terenie stanu Waszyngton. Odkrycie tego stanowiska zawdzięczamy robotnikom, którzy instalując system zraszaczy w sadzie jabłoni natrafili na zbiór artefaktów kamiennych i kościanych. Na dwóch narzędziach kamiennych odkryto ślady ochry, można też stwierdzić, że wśród ostrzy Clovis odnalezionych na tym stanowisku znajdowały się okazy należące do największych, kiedykolwiek odkrytych, mające nawet 21 cm długości i 6 cm szerokości (Meltzer 2009:250-251).

Hipotezy próbujące wyjaśnić funkcję caches mówią między innymi o swego rodzaju zmagazynowanych zapasach surowca kamiennego, przeznaczonego do dalszego wykorzystania.  Istnieją jednak hipotezy, według których caches to w rzeczywistości forma depozytów ofiarnych związanych z wierzeniami Paleoindian. Niektórzy badacze wskazują również, że mogą to być dary grobowe w pochówkach, w których kości ludzkie się do naszych czasów nie zachowały (D. Łasisz 2009:49-50). Jako dowód potwierdzający tą ostatnią interpretację można przywołać opisany wyżej pochówek dziecka w Anzick – tam również odnaleziono wiele przedmiotów wykonanych z kamienia, a w sytuacji gdyby kości ludzkie nie zachowały się, być może stanowisko to, uznano by za kolejne cache.

Rozwój kultury Folsom przypadł na okres od około 10,9 do 10,2 tys. lat temu, a zasięg występowania tej jednostki kulturowej był znacznie ograniczony w porównaniu do poprzedzającej ją kultury Clovis i ograniczał się głównie do Wielkich Równin i południowego zachodu Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej (D. Łasisz 2009:77).

Ślady zachowań rytualnych związanych z przedstawicielami kultury Folsom są niestety niezbyt liczne, choć możemy wymienić kilka ciekawych przykładów. Ważnym w tej kwestii jest niewątpliwie stanowisko Lake Theo położone w Teksasie. Odnaleziono tam konstrukcję wykonaną z fragmentów szkieletów bizonów (np. ze szczęk, kości piszczelowych i udowych), która to została umieszczona w wykopanym otworze. W pobliżu konstrukcji spoczywały szczątki upolowanych bizonów i jej ustawienie jest interpretowane, jako związane z pomyślnym przebiegiem polowania (Meltzer 2009:316).

Bardzo ciekawym stanowiskiem związanym z kulturą Folsom jest również Lindenmeier położone w północnej części stanu Kolorado. Jest to miejsce, w którym co jakiś czas gromadzili się Paleoindianie, zapewne po to, aby wymienić informacje, zasoby, a także by przeprowadzić odpowiednie ceremonie związane na przykład z inicjacjami młodzieży oraz małżeństwami. Powody zgromadzeń mogły być też bardziej prozaiczne – Paleoindianie mogli się gromadzić, aby po prostu porozmawiać ze sobą i spotkać dawno niewidzianych krewnych i znajomych – ta sfera jednakże, pozostaje poza zasięgiem naszych metod badawczych. Mimo wszystko jednak, drobny element tej dawno minionej rzeczywistości przetrwał do naszych czasów. Na stanowisku Lindenmeier odnaleziono kamienne koraliki ozdobione liniowym ornamentem rytym – niewątpliwie unikalny przykład paleoindiańskiej sztuki. Czy były to ozdoby stroju, czy element naszyjnika pozostaje zagadką, jednak to odkrycie potwierdza, że Paleoindianie, tak jak inni ludzie żyjący u schyłku epoki lodowcowej, na przykład w Europie, posiadali zdolność wytwarzania przedmiotów, które zaliczamy do sztuki (Meltzer 2009:302-304, fig. 59).

W niezwykle interesującej książce wydanej w 2009 roku, amerykański badacz David Meltzer wymienia jeszcze jedno, bardzo ciekawe stanowisko związane z zachowaniami symbolicznymi Paleoindian. Jest to miejsce wydobycia czerwonej ochry zwane Powars II, położone w stanie Wyoming. Wydobycie tego bardzo ważnego barwnika rozpoczęło się tu już w czasach kultury Clovis i trwało przez cały okres paleoindiański. Co ciekawe, dla Paleoindian było to nie tylko miejsce wydobycia ochry, ale też miejsce symboliczne – odkryto tam koraliki sporządzone z morskich muszli, prawdopodobnie ofiarowane jako depozyt związany z wierzeniami. Warto wspomnieć tu fakt, że brzeg Oceanu Spokojnego, z którego muszle pochodziły, jest oddalony o około 1 600 km! Być może jednak artefakty te, nie zostały po prostu przeniesione na tą ogromną odległość bezpośrednio, istnieje prawdopodobieństwo, że dostały się tu po dłuższym czasie, jako przedmiot wymiany pomiędzy grupami ludzkimi. Na terenie Powars II odnaleziono również 42, bardzo zużyte ostrza. Co ciekawe, zostały one wykonane z występującego w pobliżu kamienia, następnie były używane przez łowców, a na koniec zostały zdeponowane w miejscu wydobycia ochry. Zbiór tychże ostrzy, jest podobnie jak zbiór koralików, interpretowany jako depozyt ofiarny – być może łowcy, którzy wydobyli w pobliżu surowiec kamienny, z którego wykonali ostrza, po ich zużyciu umieścili je w pobliskim miejscu w celu przekazania ich mocy kolejnym ostrzom, które zamierzali wykonać. Choć oczywiście, ta ciekawa interpretacja, przedstawiona w wyżej wspomnianej książce profesora Meltzera, nie jest potwierdzona, to niewątpliwie na stanowisku Powars mamy do czynienia z wyraźnymi zachowaniami kultowymi (Meltzer 2009:316-317).

Omawiając zachowania rytualne w okresie paleoindiańskim, warto wspomnieć również o stanowisku Charlie Lake Cave położonym w Kolumbii Brytyjskiej (Kanada), datowanym na około 10 500 lat temu i wykazującym obecność ostrzy fluted oraz innych artefaktów kamiennych. Archeolodzy, którzy prowadzili tam badania dokonali niesamowicie ciekawego odkrycia, mianowicie odkryli prawdopodobny pochówek kruka. Ptak ten, został odnaleziony w płytkim wąwozie, przed wejściem do jaskini i istnieje prawdopodobieństwo, że mógł zostać umieszczony tam intencjonalnie przez Paleoindian. Na korzyść tej interpretacji świadczy obecność artefaktów kamiennych i lokalizacja pochówku w miejscu wyróżniającym się w okolicznym krajobrazie. Dodatkowo, istnieje przypuszczenie, że kruk został przez Paleoindian przykryty kamieniami, które go zabezpieczyły przed padlinożercami. Tak więc również w Charlie Lake Cave mamy najprawdopodobniej do czynienia z zachowaniem symbolicznym w czasach paleoindiańskich, w formie intencjonalnego pochówku kruka (Driver 1999:289, 293-297).

Podsumowanie

W niniejszym artykule zawarto krótki opis najważniejszych przykładów zachowań symbolicznych w kulturach Clovis i Folsom. W podsumowaniu możemy stwierdzić, że przedmioty zaliczane przez nas do sztuki i zachowania klasyfikowane, jako związane ze sferą wierzeń, były niewątpliwie obecne w czasach paleoindiańskich. I choć niestety dane na ten temat są znacznie uboższe niż np. w przypadku europejskiego, górnego paleolitu, to nie można ich pomijać w opracowaniach dotyczących Paleoindian i możemy mieć nadzieję, że nasza wiedza na ten temat zostanie w przyszłości poszerzona o kolejne odkrycia.

Na zakończenie, wydaje się potrzebne zauważyć, że znaczenie i wierzenia odnoszące się do zwierząt, których szczątki odnaleziono w paleoindiańskim kontekście kultowym, przetrwały do czasów współczesnych. Na przykład wśród wierzeń wielu ludów indiańskich przewija się postać kruka (Olchowik-Adamowska 2007:9-10, 18, 24-25, 33, 46, 55, 75[2]; M. Łasisz 2009). Natomiast znaczenie bizona dla ludów prerii oddają najlepiej słowa jednego z szamanów indiańskich (cytat z Szyjewski 2001:266):

„Kiedy zabijaliśmy bizony, wiedzieliśmy co robimy. Błagaliśmy ich ducha o przebaczenie, czcząc kości tych, którzy dawali nam swoje mięso, abyśmy mogli żyć [..] Bizony dawały nam wszystko, czego potrzebowaliśmy. Bez nich bylibyśmy niczym. Nasze tipi było zrobione z ich skór. Ich futra były naszymi łóżkami, naszymi kocami, naszym zimowym okryciem. Z ich skór wykonany był nasz święty bęben, wołający całą noc. Ich mięso dawało nam siłę, przekształcało się w nasze mięso. Najmniejsza jego część nie mogła być zmarnowana. Jego żołądek, gdy wrzucono doń rozpalony kamień, stawał się kotłem ciepłej strawy. Jego rogi były naszymi łyżkami i nożami, szydłami i igłami w rękach naszych kobiet. Z jego jelit robiliśmy cięciwy naszych łuków i nici. Jego żebra służyły jako płozy sań naszych dzieci. Jego kopyta stawały się ich grzechotkami. Jego ogromna czaszka z opartą o nią fajką pokoju była naszym ołtarzem [...]. Bizon był częścią nas, był naszym starszym bratem. Kiedy zabiliście bizony, zabiliście Indian.”

Marek Łasisz (mgr kulturoznawstwa UJ, student II roku archeologii UW)

Dorota Łasisz (mgr kulturoznawstwa UJ)

Bibliografia

Driver, Jonathan C.

1999 Raven Skeletons from Paleoindian Contexts, Charlie Lake Cave, British Columbia, American Antiquity, Vol. 64, No. 2 (Apr., 1999), s. 289-298.

Haynes, Gary

2002 The Early Settlement of North America. The Clovis Era, Cambridge University Press, Cambridge.

Kozłowski, Janusz K.

1999 Pierwsze zasiedlenie Nowego Świata, w: Encyklopedia historyczna świata, tom 1, Prehistoria, Opres, Kraków.

2004 Wielka historia świata, tom 1, Świat przed „rewolucją” neolityczną, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków.

Łasisz, Dorota

2009 Horyzont Llano. Problematyka kultur z ostrzami typu fluted, niepublikowana praca magisterska, Uniwersytet Jagielloński, Kraków.

Łasisz, Marek

2009 Wielka podróż. Pierwsze odkrycie Ameryki w epoce lodowcowej, pismo kulturalne „Fragile”, 3(5)2009, Kraków.

Meltzer, David J.

2009 First Peoples in a New Word, Colonizing Ice Age America, University of California Press.

Olchowik-Adamowska, Liliana

2007 Indianie Ameryki Północnej, w: Mitologie Świata (kolekcja Rzeczpospolitej), New Media Concept, Warszawa.

Szyjewski, Andrzej

2001 Etnologia religii, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków.

---

[1] W artykule zastosowano nieskalibrowane daty radiowęglowe, jako że głównie ten zapis jest stosowany w literaturze przedmiotu. Daty skalibrowane dla tego okresu czasu nadal nie są uznawane za pewne, więc jak na razie stosowanie dat nieskalibrowanych wydaje się bezpieczniejsze (Meltzer 2009:9-10).

[2] Występowanie kruka w wierzeniach indiańskich opisanych przez Olchowik-Adamowską (2007): 9-10 – Kruk daje światu światło, 18 – Kruk uczestniczy w stworzeniu lądu stałego, 24-25 – duch Kruk sprowadza ludzi na świat, 33 – Kruk sprowadza na ziemię wodę, 46 – Kruk daje światu księżyc, który wykradł wodzowi nieba, 55 – Ojciec Kruk stworzył świat, Kruk, który zszedł z nieba stworzył ludzi, nauczył ich rozpalać ogień, wychowywać dzieci i postępować ze zwierzętami, 75 – Kruk wymieniony pomiędzy kpiarzami.