Tekst jest fragmentem książki „Rachunkowość zarządcza. Podejście operacyjne i strategiczne teoretyczne” Ireny Sobańskiej (red. nauk.) (Wydawnictwo C.H. Beck, 2010). Zamieszczenie w celach informacyjnych za zgodą Wydawcy. Autorem rozdziału 13 pt. „Aspekt ekologiczny” z którego pochodzi fragment jest Przemysław Kabalski.

Notkę o książce znajdziesz tutaj:
http://wiedzaiedukacja.eu/archives/40538

13.2.1. Istota i modele kosztów środowiskowych

Koszty środowiskowe (environmental costs) są często określane mianem kosztów jakości środowiskowej (environmental quality costs). Ich istota i klasyfikacja jest bowiem podobna do kosztów jakości. Koszty środowiskowe są to wszystkie koszty ponoszone przez podmiot gospodarczy w związku z niedostosowaniem do wymogów środowiska i przeciwdziałaniem temu niedostosowaniu. Możemy zatem wyróżnić dwie zasadnicze i odmienne w swej istocie kategorie kosztów środowiskowych. Pierwszą są koszty niedostosowania do wymogów środowiska, zwane inaczej kosztami błędów środowiskowych lub kosztami szkód środowiskowych. Szkody środowiskowe mogą mieć charakter bezpośredni (zanieczyszczenie wody, powietrza, szkodliwe odpady) lub pośredni (np. nadmierne zużycie zasobów naturalnych lub energii). Koszty błędów środowiskowych są stratami, czyli bezcelowym zużyciem zasobów, które nie przyniesie w przyszłości korzyści ekonomicznych. Drugą główną kategorią kosztów środowiskowych są koszty dostosowania do wymogów środowiska. Zaliczamy do nich koszty wszystkich działań nakierowanych na zapobieganie błędom środowiskowym. Koszy te należy postrzegać jako nakłady inwestycyjne, które zwrócą się w postaci zmniejszenia kosztów niedostosowania do wymogów środowiska.

Każda z dwóch kategorii kosztów środowiskowych dzieli się na dwie subkategorie. Błędy środowiskowe mogą mieć charakter wewnętrzny lub zewnętrzny, a działania nakierowane na zapobieganie błędom mogą polegać na detekcji (śledzeniu, wykrywaniu) lub prewencji. Koszty środowiskowych błędów wewnętrznych są to koszty działań wykonywanych z powodu wytworzenia przez jednostkę odpadów lub zanieczyszczeń, które nie przedostały się jeszcze do środowiska. Przykładami takich działań są utrzymanie i ruch urządzeń pochłaniających zanieczyszczenia (zapobiegających ich przedostaniu się do środowiska), utylizacja materiałów szkodliwych dla środowiska, recycling odpadów.

Koszty środowiskowych błędów zewnętrznych to koszty działań podejmowanych po przedostaniu się zanieczyszczeń i odpadów do środowiska. Są to przede wszystkim działania w zakresie likwidacji szkód środowiskowych (i kary za wyrządzenie takich szkód). Znaczącym, choć trudnym do zmierzenia kosztem środowiskowych błędów zewnętrznych są skutki złej reputacji (przede wszystkim zmniejszenie sprzedaży). Do tej kategorii kosztów zaliczamy także nadmierne zużycie zasobów środowiska (wody, energii itp., czyli marnotrawstwo). Warto zwrócić uwagę na fakt, że środowiskowe koszty błędów zewnętrznych mogą mieć charakter prywatny lub społeczny. O kosztach prywatnych mówimy wtedy, gdy ponosi je samo przedsiębiorstwo. Z kosztami społecznymi mamy do czynienia wówczas, gdy są one skutkiem działań lub zaniedbań przedsiębiorstwa, lecz ponoszą je osoby trzecie. Przykładem kosztów społecznych są nakłady na leczenie chorób wynikających z zanieczyszczenia powietrza powodowanego przez zakład. Kosztem społecznym jest także utrata terenów rekreacyjnych w wyniku zniszczenia lasu spowodowanego kwaśnymi deszczami lub zanieczyszczenia jeziora ściekami.

Z kosztami społecznymi wiążą się dwa poważne problemy będące jednocześnie wyzwaniami dla systemów rachunkowości. Po pierwsze, jest trudno je zmierzyć. Łatwiej opisać środowiskowe straty społeczne wynikające z działalności przedsiębiorstwa niż je skwantyfikować. Drugim problemem jest to, że koszty, które nie są ponoszone przez daną jednostkę są przez nią pomijane w jej rachunkach decyzyjnych. Jeżeli koszty szkód powodowanych przez opakowania foliowe stosowane przez producenta nie „uderzają go po kieszeni”, to nie ma on ekonomicznego bodźca do ich redukcji bądź eliminacji. Kluczem do redukcji kosztów społecznych jest ich internalizacja, czyli włączenie do rachunku decyzyjnego podmiotów, które je powodują. Chodzi o to, aby przedsiębiorstwo stosujące szkodliwe opakowania foliowe było obciążane w pełni kosztami działań, jakie należy podjąć, żeby je zebrać i zutylizować (lub wartością szkód wynikających z ich obecności w środowisku). Wówczas będzie dążyło do ich redukcji. Może oczywiście próbować przerzucić je w cenie na klienta. Jednak na konkurencyjnym rynku klient kupi taki sam wyrób lub usługę u innego producenta, który dzięki rezygnacji z kosztownych opakowań foliowych będzie w stanie zaoferować za produkt niższą cenę.

Przykładem mechanizmu internalizującego koszty społeczne jest system handlu prawami do emisji spalin czy opłaty za sprowadzanie starych używanych samochodów. Powstaje jednak pytanie, czy w wycenie tych praw lub opłat uwzględniono wszystkie straty środowiskowe w pełnej wysokości. Jeżeli nie, to koszt ponoszony przez uczestnika rynku nadal będzie niższy od kosztu społecznego. Kwestia kosztów społecznych została objaśniona dalej wraz z zagadnieniem kosztów środowiskowych w aspekcie kalkulacji kosztów produktów.

Koszty detekcji, czyli śledzenia, wykrywania (detection costs) są to koszty działań podejmowanych w celu sprawdzenia czy produkty i procesy przedsiębiorstwa spełniają określone normy środowiskowe. Do detekcji zaliczamy takie działania, jak np. kontrolę produktów i procesów pod kątem zgodności z normami ekologicznymi, przeprowadzanie testów na zawartość substancji szkodliwych, pomiar poziomu zanieczyszczeń, opracowywanie testów środowiskowych oraz systemów pomiaru skutków środowiskowych. Detekcja pozwala oczywiście ograniczyć koszty błędów środowiskowych (zwłaszcza zewnętrznych), ale nie jest zbyt wyrafinowanym i skutecznym sposobem na radykalną redukcję negatywnego wpływu działalności przedsiębiorstwa na środowisko. O wiele skuteczniejsze są działania prewencyjne.

Koszty prewencji (prevention costs) są to koszty działań zapobiegających powstawaniu zanieczyszczeń i odpadów szkodliwych dla środowiska. Do prewencji zaliczamy np. ocenę i selekcję dostawców (pod kątem spełniania norm środowiskowych przez dostarczane przez nich materiały i komponenty), kontrolę i selekcję urządzeń eliminujących i kontrolujących zanieczyszczenia, projektowanie produktów i procesów w kierunku eliminacji zanieczyszczeń i odpadów, badania w zakresie oddziaływania na środowisko, szkolenia pracowników w zakresie ochrony środowiska, rozwijanie systemów zarządzania środowiskiem. Zakrojone na szeroką skalę działania prewencyjne mogą doprowadzić do znacznej redukcji kosztów błędów środowiskowych, a także kosztów detekcji. Przykładowo, selekcja i analiza dostawców surowców prowadząca do wyboru tych, którzy są w stanie dostarczać „czyste” surowce, materiały i komponenty pozwala na zaniechanie działań w zakresie detekcji dostaw (nie mówiąc już o eliminacji kosztów związanych z obecnością w materiałach substancji szkodliwych dla środowiska).