Dariusz Zapala

Aktywność twórcza osób ze specyficznymi deficytami funkcjonalnymi mózgu

Wstęp
Na ogół twórczość wiążemy ze świadomą działalnością nastawioną na tworzenie nowych rozwiązań, zaś talent twórczy z kompleksem cech indywidualnych, dzięki którym człowiek jest w stanie tworzyć wartościowe dzieło (Nęcka 1994]. Inny badacz zjawiska twórczości — M. Runco, w swej teorii ideacyjnej, upatruje podstaw tej ludzkiej aktywności we współwystępowaniu trzech rodzajów zdolności. Są to umiejętności: do generowania dużej ilości nowych pomysłów, właściwej oceny osobistych wytworów oraz planowania i nadzoru własnych czynności poznawczych [Karwowski 2005).

Naukowe definicje świadomej aktywności twórczej nie odbiegają znacznie od potocznych opinii dotyczących twórców i ich pracy. Obraz osoby zdolnej do tworzenia nowych rozwiązań i wartościowych dzieł sztuki kojarzy się nam z wizerunkiem człowieka o ponad przeciętnej inteligencji, wysokiej samoświadomości i wrażliwości. Skomplikowany proces kreowania wymaga, bowiem doskonałego zrozumienia obecnego stanu rzeczywistości, sformułowania jasnego planu dochodzenia do nowego rozwiązania i nieustannego monitorowania własnych działań. By proces tworzenia nie zakończył się fiaskiem wymaga od człowieka świadomego zaangażowania intelektu, a zwłaszcza tego, co w swym modelu komponentów leżących u podłoża inteligencji, Sternberg nazwał metakomponentami, czyli procesami wykonawczymi [Sternberg 2001].

Wysoka inteligencja pojawia się niezwykle często jako predykator osiągnięć w zdolnościach specjalnych. Manturzewska [1974] wśród ośmiu czynników mających największy wpływ na powodzenie w studiach muzycznych na pierwszym miejscu wymienia inteligencję. Również Sękowski [2000] wyróżniał inteligencję jako podstawę sukcesów w działalności mu¬zycznej, choć jak, zauważał nie udało się do tej pory udowodnić liniowej korelacji. Jego zdaniem na przeszkodzie stoją m.in. przypadki uzdolnionych osób ze zdiagnozowanym upośledzeniem umysłowym. Wbrew pozorom nie jest to zwykłe odstępstwo od reguły, lecz wstęp do bardzo poważnej dyskusji nad predykatorami i istotą aktywności twórczej. Wielu badaczy (np. [Treffert 2006]) sugeruje, że kluczem do wyjaśnienia tego zjawiska mogą być badania nad pewną grupą osób chorych na autyzm.

W niniejszym artykule prezentuję problem tzw. autystycznych sawantów, czyli ludzi łączących specyficzną aktywność twórczą z upośledzeniem umysłowym, a także podejmuję próbę refleksji nad konsekwencjami, jakie dla rozumienia ludzkiej kreatywności, niosą wyniki badań prowadzonych w tym obszarze. Syndrom sawanta, mimo że badany naukowo od wielu lat [Treffert 2006] nie doczekał się na razie żadnej definicji wykraczającej poza opisy operacyjne. Czołowy badacz zjawiska Darold A. Treffert z Uniwersytetu Wisconsin zauważa, że nie ma na razie w literaturze ujęcia teoretycznego, które obejmowałoby wszystkie znane przypadki syndromu. Jednocześnie sam twierdzi, że syndrom sawanta jest rzadkim i niezwykłym stanem, w którym osoba dotknięta poważnymi psychicznymi deficytami oraz objawami typowymi dla autyzmu ma pewne specyficzne zdolności (tzw. wyspy geniuszu), które stoją w wyraźnym kontraście do jej niepełnosprawności [Treffert, 2006]. Niezwykłe umiejętności sawantów są zawsze związane z doskonałą pamięcią operacyjną i przejawiają się w zdolnościach komponowania i odtwarzania muzyki, obliczeniach arytmetycznych, umiejętnościach mechanicznych (np. wykonywania szczegółowych modeli przedmiotów) i przestrzennych (np. rysowanie dokładnych planów urbanistycznych) oraz wielu zdolnościach specyficznych (np. dokonywanie skomplikowanych operacji matematycznych na datach kalendarzowych). Stwierdzono, że uzdolnieni sawanci, często cechują się niskim wskaźnikiem inteligencji ogólnej (zwykle od 40 do 70IQ), w zdecydowanej większości są mężczyznami (4 na 6 przypadków), są dotknięci autyzmem (50%), wadami rozwojowymi lub nabytymi uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego.

Dzieła sawantów zyskują powszechne uznanie, lecz jednak istnieją kontrowersje, czy spełniają one podstawowy wyznacznik sztuki, czyli świadomość autorów co do procesu twórczego (por. [Tatarkiewicz 1972]) Aktywność upośledzonych sawantów, często nie podlega ich świadomej kontroli a nawet jest skutkiem ubocznym deficytów funkcjonalnych mózgu. Właściwe zrozumienie niezwykłych umiejętności tych ludzi zdecydowanie nie-odpowiadających stereotypowemu wizerunkowi aktywności twórczej może pozwolić na leprze wyjaśnienie istoty ludzkiej kreatywności oraz podjęcie na nowo dyskusji o związkach twórczości z inteligencją ogólną.

Mimo braku kompletnej definicji syndromu sawanta, dzięki wielu badaniom wiemy obecnie dość dużo na temat niektórych aspektów tego zjawiska. Syndrom uczonego (fr. savant — uczony) jest ściśle związany z autyzmem. Szacuje się, że średnio 1 na 10 autystyków przejawia zdolności sawanckie o różnym nasileniu. ([Rimland 1978b] —za: [Buelte i Poustka 2004]). Sami sawanci stanowią 0,06% wśród opóźnionych umysłowo pacjentów [Treffert 2006]. Oprócz autystyków zdolności sawanckie przejawiają także osoby z rozwojowymi uszkodzeniami lewej półkuli mózgu, otępieniem czołowo-skroniowym (FTD) oraz wieloma innymi specyficznymi dysfunkcjami mózgu. Umiejętności sawantów występują z różnym poziomem nasilenia, szacuje się, że obecnie na świecie żyje około 50-ciu sawantów, u których zdolności wykazują niezwykle wysoki stopień, (są to tzw. cudowni sawanci).

Niemal wszyscy dotknięci zespołem przejawiają nieprzeciętną pamięć operacyjną, o charakterze nawykowym i nie kognitywnym. Zdolności przejawiane przez sawantycznych geniuszy są najczęściej związane z pracą prawej półkuli, czyli mają charakter niesymboliczny konkretny, wizualny i logiczny. Jednocześnie obserwuje się u pacjentów upośledzenie funkcji trady¬cyjnie łączonych z działaniem lewej półkuli, czyli umiejętności lingwistycznych, komunikacji, empatii i funkcjonowania społecznego. Wśród opisów przypadków znajdujemy zarówno osoby, u których rozwija się tylko jedna zdolność, jak i przejawiających wiele umiejętności naraz (Treffert, Wallace, 2002].

Badania nad syndromem sawanta

Darold Treffert stwierdził, że: „w ciągu ostatnich 15 lat dokonano więcej dla zrozumienia i wyjaśnienia syndromu sawanta, niż w ciągu poprzednich 100 lat badań”‘ [Treffert 2006). Istotnie, mimo, że syndrom był dość dawno opisany, to w literaturze odnotowano niewiele badań na przestrzeni niemal całego ubiegłego wieku. Pierwsze sprawozdanie na temat syndromu pochodzi od B. Rush'a — ojca amerykańskiej psychiatrii, który w 1789 roku opisał przypadek To-masa Fullera, człowieka potrafiącego obliczyć w oparciu o daty urodzin i śmierci czas życia osoby w sekundach. Pierwszy naukowy opis pochodzi zaś z Niemiec, gdzie Gnothi Sauton dokonał studium przypadku mężczyzny o niezwykłej pamięci, wykonującego zawrotnie szybko obliczenia arytmetyczne. Prawdziwym przełomem było jednak opisanie syndromu w 1887 roku przez Johna Downa w oparciu o dziesięć przypadków sawantyzmu pochodzących z 30-sto letniej praktyki lekarza w Earłswood Asylum. Down opisał wtedy uzdolnienia muzyczne, artystyczne, matematyczne i mechaniczne połączone ze zjawiskową pamięcią. W tamtym czasie na określenie syndromu używano nazwy sawantyczni idioci, ponieważ opisywani pacjenci mieli IQ niższy niż 25.

Przez kolejne dziesięciolecia zjawisko było wyjątkowo rzadko podejmowany przez badaczy. Jak obliczył Hill, między 1890 a 1978 opublikowano jedynie 60 artykułów, opisując jednocześnie 100 sawantów ([Hill 1978] — za: [TrefFert 2006]). Treffert dodaje, że do 1988 napisano 6 książek i tylko kilka artykułów z bibliografiami, które dotyczyłyby problemu. Zainteresowanie kwestią zdolności sawanckich powróciło nieoczekiwanie pod koniec XX wieku wraz z rozwojem metod neuropsychologicznych, i co budzi największe zdziwienie, pojawieniem się filmu Rain Man z D. Hoffmanem w roli sawantycznego geniusza. Film ten przybliżył dla opinii publicznej dyskusje na temat autystycznych twórców, zwrócił uwagę naukowców na problema¬tykę syndromu oraz dał poczucie zrozumienia wielu ludziom cierpiącym na ta tę przypadłość. Obecnie duża liczba naukowców pracuje nad zrozumie¬niem syndromu uczonego i jego związków ze zdolnością ludzi do twórczej aktywności.

Przełom XX i XXI wieku obfituje szczególnie w wiele badań rzucających nowe światło na problematykę sawantyzmu. Istotnym krokiem na przód w zrozumieniu przyczyn zjawiska stało się wykorzystanie w analizach przypadków nowoczesnych metod neuroobrazowania. Dzięki wykorzystaniu tomografii komputerowej (CT) oraz rezonansowi magnetycznemu (MRI) badacze tacy jak Tanquay 11978] i Rimland (1978a] udowodnili, że pod¬stawą występowania niezwykłych zdolności sawanckich są deficyty funkcjonalne lewej półkuli i kompensacja ich przez półkulę prawą. W przeprowadzonych w 1999 roku badaniach z użyciem pozytronowej tomografii emisyjnej (PET) potwierdzono te analizy poprzez odkrycie różnicy w prze¬biegu syntezy serotoniny w obu półkulach [Treffert 20061.Kolejną zmianą w sposobie patrzenia na zjawisko są, co raz liczniejsze badania nad nabytymi w ciągu życia twórczymi zdolnościami sawanckimi.

W 1980 Brink dokonał opisu przypadku 9-cio letniego chłopca, który po postrzale głowy zaczął przejawiać typowe dla syndromu sawanta objawy. Uzmysłowiło to badaczom, że zjawisko może uaktywnić się w wieku późniejszym niż dotychczas sądzono, w wyniku uszkodzenia OUN (por. [Tref-fert 2006]) Kolejne lata przyniosły potwierdzenie zarówno kluczowej roli deficytu lewej półkuli mózgu, jak i możliwości nabycia syndromu w ciągu życia pod postacią otępienia czołowo-skroniowego (FTD). Jak doniósł Miller, chorzy na tę przypadłość (najczęściej w podeszłym wieku), u których niektóre rejony lewej półkuli uległy degradacji, przejawiali z różnym nasileniem aktywność twórczą, szczególnie w muzyce i malarstwie. Zauważono także typową dla sawantów nadaktywną pamięć wzrokowo-epizodyczną, przy dysfunkcjach pamięci semantycznej, [Miller 1998]. Podobne objawy stwierdzono w innych przypadkach jako skutek krwotoków podpajęczynowych.

Jednym z najciekawszych badań ostatnich lat okazały się próby zlokalizowania mutacji genetycznej zwiększającej prawdopodobieństwo wystąpienia zdolności sawanckich. Analizy genetyczne przeprowadzono na rodzinach, gdzie syndrom wystąpił więcej niż jeden raz. Okazało się, że kluczowe dla wykształcenia się charakterystycznych dla sawantów stylów poznawczych są mutacje w obrębie chromosomu 15q 11-13. Jednocześnie udowodniono, że, przynajmniej w niektórych przypadkach, syndrom uczo¬nego ma podłoże genetyczne [Nurmi i in 2003].

Z perspektywy prób zrozumienia związków wysp geniuszu sawantów i ludzkich zdolności twórczych, istotne okazały się eksperymenty Snaydera i Millera. Obaj uczeni przy użyciu przezczaszkowej powtarzalnej stymulacji magnetycznej (rTMS) unieruchamiali na krótki czas część lewej półkuli mó¬zgu. W chwili, gdy badani byli pod wpływem urządzenia zaobserwowano u nich wzrost zdolności plastycznych i słownych. Podobnie jak u sawantów dotkniętych deficytami funkcjonalnymi doszło, zatem do kompensacji nieprawidłowej pracy lewej półkuli, przez półkulę prawą. Zdaniem niektórych badaczy sztuczne wywołanie zdolności sawanckich za pomocą (rTMS) może, oznaczać, że potencjał wysp geniuszu może tkwić w każdym czło¬wieku, a specyficzne uszkodzenia mózgu tylko pomagają się im ujawnić [Treffert, Wallace 2002].

Wśród innych badań nad stylami poznawczymi i zdolnościami typowymi dla syndromu sawanta warto wspomnieć, m.in.. o eksperymentach nad strategiami poznawczymi sawantów i zwykłych autystyków. W badaniach tych udowodniono konkretny i bezkontekstowy charakter sposobu postrzegania rzeczywistości przez obie grupy [Pring, Hermelin, Heavey 1995] oraz o związki między syndromem sawanta a autyzmem w stylu przetwarzania bodźców (Buelte i Poustka 2004]. Cały czas poza tym pro wadzone są analizy przypadków nabytych w wyniku uszkodzeń OUN zdol¬ności sawanckich przy pomocy technik neuroobrazowania (np. [Garrido i in. 2002]).

Najsłynniejsi sawanci

W bazie danych Wisconsin Medicin Society, jednostki zajmującej się zbieraniem i opisem studiów przypadków osób dotkniętych syndromem sawanta z całego świata, odnaleźć możemy prezentacje profili kilkunastu autystycznych geniuszy reprezentujących najbardziej charakterystyczne prze¬jawy zdolności sawanckich.[1] Wśród najsłynniejszych cudownych sawantów większość to osoby łączące wiele zdolności typowych dla syndromu, czyli umiejętności muzyczne, plastyczne, matematyczne i doskonałą pamięć często na poziomie doskonalszym niż utalentowani, zdrowi przedstawiciele tych dyscyplin. Cudowni sawanci tym jeszcze różnią się od innych dotkniętych tym syndromem i chorych na autyzm, że ich prace i działalność zyskują uznanie specjalistów oraz krytyków, którzy odnajdują w nich nowatorskie podejścia i oryginalne rozwiązania. Właśnie ten fakt odróżnia sawantów od innych chorych, dla których twórczość jest tylko elementem terapii. Możemy, zatem powiedzieć, że ich specyficzne dysfunkcje stanowią wręcz podstawę świadomej i ukierunkowanej aktywności twórczej.

Do najpopularniejszej grupy, sawantów-twórców należą osoby uzdolnione muzycznie. Opisuje ich już John Down i wzmianki na ich temat często pojawiają się w literaturze. Pierwszym (i chyba najsłynniejszym) sawantem-muzykiem, który zdobył światowy rozgłos i uznanie był tworzący w drugiej połowie XIX wieku w USA niewidomy chłopiec zwany „Blind Tom” (właściwie Thomas Greene Bethune). Tom, pochodzący z rodziny czarnych niewolników, w wieku niespełna 4 lat objawił swój niezwykły talent gry na fortepianie. Od wczesnego dzieciństwa grał utwory klasyków i samodzielnie komponował bez jakichkolwiek zapisów nutowych. W oparciu o fenomenalną pamięć był w stanie bezbłędnie wykonać raz usłyszany wcześniej fragment muzyczny i tworzyć własne dzieła inspirowane odgłosami natury. Tom już w wieku 8 lat dał pierwszy publiczny koncert, a w niespełna trzy lata po tym wystąpił w Białym Domu. Kolejne lata to liczne tourne po Stanach Zjednoczonych i Europie, gdzie zyskał sławę i zainteresowanie krytyków jako genialny interpretator i kompozytor. Mark Twain pisze o nim z zachwytem, nazywając muzyka „archaniołem”. Z zachowanych opisów wylania się również inny obraz Toma. Jak nam wiadomo miał on znaczne problemy z komunikacją, bowiem do końca życia posługiwał się tylko setką słów. Jego fenomenalna pamięć miała charakter niekognitywny, tj. był w stanie powtarzać dokładnie słowa i całe frazy (również w nieznanych językach), ale bez zrozumienia ich treści. Typowe jak u innych sawantów było jego upośledzenie zachowań społecznych.

Również i dziś żyje sawant o niemal identycznej charakterystyce co „Blind Tom”. Jest nim urodzony w 1952 roku Leslie Lemke, genialny niewidomy wirtuoz fortepianu. Od urodzenia cierpi na porażenie mózgowe i zaburzenia rozwojowe. Początkowo gra na fortepianie była dla niego jedynym sposobem na komunikowanie się z otoczeniem, ale już niedługo okazało się, że dzięki swemu fenomenalnemu słuchowi i pamięci jest w stanie naśladować bezbłędnie raz usłyszane utwory oraz komponować własne melodie. Podobnie jak „Ślepy Tom” Leslie zyskał popularność i uznanie świata krytyków. Najbardziej charakterystyczną cechą muzyka jest to, że na koncertach odtwarza z pamięci utwory z liczącego ponad tysiąc tytułów repertuaru. Jednocześnie jest on w stanie improwizować na scenie nowe dzieła w czasie występu. Podobnie jak Tom, Leslie nigdy nie pobierał żadnych lekcji gry na fortepianie.

Obecnie zainteresowanie badaczy syndromu sawanta budzi 12 letni Brytyjczyk Derek Paravicini. Derek urodzony w 25 tygodniu ciąży z wagą niespełna pół kilograma miał trudności z życiem poza organizmem matki. W wyniku błędu lekarzy podczas terapii tlenowej został na zawsze pozbawiony wzroku, a prawidłowy rozwój jego mózgu uległ poważnemu zachwianiu. Jednak pomimo trudności w komunikacji z chłopcem dość szybko odkryto jego zdolności muzyczne i dzięki pomocy nauczycieli jest już doskonałym pianistą. Wielu zadziwia doskonała pamięć muzyczna Dereka i jego szeroki repertuar. Doceniony przez znawców muzyki już w wieku 9 lat zagrał koncert życia z Royal Philharmonic Pops Orchestra.

Innym niezwykłym przypadkiem sawanta-muzyka — niepasującego do standardowych definicji tego zespołu — jest Ellen, jedna z kilku odkrytych do tej pory kobiet-sawantek. Ellen, od urodzenia niewidoma i opóźniona w rozwoju psychofizycznym, miała zawsze poważne problemy z poruszaniem się i komunikacją społeczną. Izolację kobiety potęgowały dodatkowo kłopoty z mową. Podobnie jak w przypadku innych sawantycznych geniuszy Ellen wykorzystywała muzykę do komunikacji z otoczeniem, lecz w przeciwieństwie do pozostałych znanych przypadków kobieta jest multiinstrumentalistką i ma niespotykaną zdolność oceny długości odcinków upływającego czasu. Oprócz doskonałego słuchu muzycznego Ellen jest w stanie w dowolnym momencie podać aktualny czas z dokładnością, co do minuty. Na razie brak przekonujących wyjaśnień, co jest przyczyną jej niezwykłych zdolności.

Bodaj najsłynniejszym obecnie sawantem jest pierwowzór Rajmunda Babitta bohatera filmu Rain Mon, czyli niejaki Kim Peek. Ten wszechstronny autystyk jest wstanie zapamiętywać i odtwarzać już zapamiętane książki w tempie 1 strony na 10 sekund. Do tej pory nauczył się w ten sposób na pamięć 9000 tytułów. Kim zna również dokładne plany ulic, kody pocztowe i numery kierunkowe wielu amerykańskich miast. Ten sawantyczny geniusz potrafi również dopasowywać dni tygodnia do dat dziennych na przestrzeni kilku tysięcy lat (uwzględniając lata przestępne). Jak wielu innych sawantów również i Kim posiada zdolności muzyczne. Oprócz gry na fortepianie i komponowania własnych aranżacji potrafi on jeszcze po usłyszeniu kilku taktów melodii dopasować gatunek, tytuł i nazwisko wykonawcy nawet jeśli utwór słyszał drugi raz w życiu. Z punktu widzenia badań nad związkami twórczości z syndromem sawanta istotne są predykatory tych umiejętności. Otóż neuroobrazowanie mózgu Kima wykazało, poważne wady rozwojowe, tj. brak spoidła wielkiego, przedniego i tylnego; zbyt mały móżdżek i zbyt dużą ogólną objętość mózgu. [Treffert i Christen-sen 2006] Zauważono, że efektem tych zmian oprócz objawów autyzmu jest niezdolność do abstrakcyjnego myślenia i kłopoty z motoryką.

Listę genialnych sawantów-plastyków otwiera Richard Wawro szkocki malarz światowej sławy od dziecka dotknięty skrajną postacią autyzmu. Richard od 17 roku życia tworzy pomimo niewielkiego kontaktu z rzeczywistością obrazy cenione na świecie za wyjątkowe i oryginalne podejście. Dzieła tego artysty znalazły się min. w zbiorach Margaret Thatcher i Jana Pawła II. Ten sawanta nigdy nie maluje w plenerze, tylko zapamiętuje ze szczegółami raz zarejestrowany widok z telewizji lub samochodowego okna po czym za jakiś czas odwzorowuje go na płótnie.

Bardziej specyficznymi zdolnościami plastycznymi dysponuje zaś sawantyczny rzeźbiarz Alonzo Clemons. Alonzo umie, bowiem tworzyć trójwy¬miarowe repliki zwierząt, których obraz zarejestrował wcześniej swoją fo¬tograficzną pamięcią. Jak się okazuje rzeźby tego sawanta posiadają naj¬drobniejsze szczegóły anatomiczne oryginałów, łącznie z poziomem napięciem skóry na mięśniach i położeniem organów wewnętrznych. Jednocześnie Alonzo cierpi na znaczne trudności z komunikacją i motoryką spowo¬dowane wadami rozwojowymi w okresie prenatalnym.

Na koniec warto wspomnieć, że niektórzy sawanci posiadają zdolności bardzo specyficzne i trudne do zakwalifikowania w jakiejkolwiek ze wspomnianych grup. Jednym z takich twórców jest Gilles Trehin, który oprócz typowych dla sawantów uzdolnień muzycznych, matematycznych i plastycznych jest swoistym architektem zmyślonego miasta Urville. Gilles od dziecka tworzy plany ulic, projekty budynków i trójwymiarowe makiety idealnego miasta z dokładnością i precyzją profesjonalnego urbanisty. Na jego prace wpływ ma postępujący nieustannie autyzm i związana z tym izolacja. Jego nietypowa zdolność zdaje się być specyficzną mieszanką kilku grup typowo sawanckich umiejętności.

Hipotezy wyjaśniające syndrom sawanta

Na bazie przeprowadzonych do tej pory studiów przypadków, eksperymentów laboratoryjnych i analiz neuropsychologicznych sformułowano szereg hipotez wyjaśniających syndrom i jego związki ze świadomą aktywnością twórczą. Hipotezy te można pogrupować wedle głównych aspektów zjawiska.

a) Związek syndromu sawanta z autyzmem

W stylach poznawczych osób z syndromem uczonego zauważono związek z obsesyjnymi, powtarzalnymi i ograniczonymi zachowaniami lub zainteresowaniami, które stanowią rdzeń autyzmu [0'Connor, Hermelin 1991]. Może to wyjaśniać, dlaczego sawanci osiągają sukcesy tylko w niektórych dziedzinach. Badacze zwracają również uwagę na podobny jak w autyzmie bezkontekstowy i konkretny styl poznawczy sawantów, objawiający się m.in. w ich niezwykłej pamięci. [Frith 1989]. Silny związek z autyzmem potwierdza także liczba sawantów, u których zdiagnozowano jakieś formy tego zaburzenia (ok. 50% badanych).

b) Centralna rola pamięci

Od samego początku studiów na syndromem podkreśla się współwystępowanie u sawantów fenomenalnej pamięci o nawykowym i niekognitywnym charakterze. Osoby z syndromem uczonego wyróżniają się nie¬przeciętną pamięcią operacyjną, która zdaniem uczonych kompensuje deficyty w obwodach pamięci semantycznej, uszkodzonych w wyniku zmian organicznych w obrębie mózgu. Pamięć sawantów o niższym stopniu przetwarzania i rutynowej charakterystyce może stanowić główny predykator matematycznych i muzycznych zdolności sawantów [Buelte, Pustka 2004]. Za biologiczną podstawę tej pamięci uważa się zaś układ korowoprążkowy [Treffert, Wallace 2002].

c) Deficyt lewej półkuli

Badania z użyciem neuroobrazowania oraz inne analizy budowy mózgów sawantów wykazały znaczne deficyty w obrębie lewej półkuli, powstałe najczęściej jeszcze w okresie prenatalnym, lub zaraz po urodzeniu, rzadziej w wyniku uszkodzeń w dojrzałym życiu wyjaśniają, dlaczego większość sawantów ma trudności z komunikacją werbalną i interakcjami społecznymi [Garrido i in. 2002]. Z drugiej strony obserwuje się często u osób z syndromem wady anatomiczne w obrębie spoidła wielkiego, co może sugerować wyłączenie u chorych półkuli lewej z normalnej pracy objawiającej się licznymi dysfunkcjami w zachowaniach tradycyjnie łączonych z rejo¬nami tej półkuli.

d) Kompensacja prawej półkuli

Równolegle do deficytów funkcjonalnych lewej półkuli widoczna jest zwiększona aktywność prawej półkuli odpowiedzialnej za zdolności o charakterze niesymboliczny, artystycznym, logicznym i konkretnym [Treffert, Cnristensen 2006], Pokrywa się to tym samym z dziedzinami tradycyjnie związanymi z syndromem sawanta. Badacze sądzą, że na skutek zdolności neuroplastycznych mózgu może dochodzić do przejęcia części zadań jednej półkuli przez drugą, co oznacza zmianę stylu poznawczego i ujawnienia się nowych umiejętności [Buelte, Pustka 2004]. Treffert [2006} mówi nawet o „wyrwaniu się z tyrani lewej półkuli" w odniesieniu do chorych na syndrom sawanta.

e) Statystyczne różnice pomiędzy płciami

Zdecydowana przewaga mężczyzn wśród osób z syndromem (4 na 6 przypadków) jest tłumaczona różnicami w rozwoju mózgu w okresie prenatalnym u chłopców i dziewczynek. Amerykańscy neurolodzy Norman Geschwind i Albert M. Galaburda w książce Cerebrat Lateralization [1987] sugerują, że rozwój lewej półkuli mózgu trwa dłużej niż prawej i przez to ta pierwsza jest bardziej narażona na teratogeny w okresie prenatalnym. U mężczyzn takimi szkodliwym czynnikiem może być testosteron opóźniając)’ wzrost i zakłócający funkcje neuronalne lewej, wrażliwszej półkuli. W rezultacie prawa półkula kompensuje upośledzone funkcje i staje się u chłopców większa i bardziej dominująca. Większa liczba chorych mężczyzn niż kobiet odnotowana jest także w przypadku innych dysfunkcji OUN, takich jak dysleksja, opóźniony rozwój mowy, jąkanie się, ADHD i autyzm [Treffert, Cnristensen 2006].

f) Powszechność, czy niezwykłość występowania?

Eksperymenty z pobudzaniem do większej aktywności prawej półkuli u zdrowych ludzi za pomocą (rTMS) [Snyder i in. 2003] oraz rozpoznanie przejawów syndromu u ludzi dotkniętych otępieniem czołowo-skroniowym (Miller i in. 1998] dały podstawy to hipotezy, że zdolności sawanckie tkwią w każdym człowieku, ale ujawnić się mogą w sytuacjach specyficznych [Young i in. 2004]. Badacze tacy jak Allan Snayder i John Mitchell z Cen¬ter of the Mind w Canberze twierdzą, że procesy podobne do tych, jakie zachodzą w mózgu sawantów występują u każdego człowieka, lecz są zagłuszane przez bardziej wyrafinowane przejawy poznania konceptualnego, inni dodają, iż zdolności typowe dla sawantów mogą występować tylko w małej części populacji ludzi zdrowych, analogicznie jak wśród niepełno sprawnych, gdzie też ograniczone są do niewielkiego odsetka pacjentów [Treffert, Wallace 2002].

Podsumowanie

Zagadnienie twórczości osób z syndromem sawanta znalazło się w centrum zainteresowania badaczy stosunkowo niedawno i przełomowych odkryć w tej dziedzinie należy oczekiwać w najbliżej przyszłości. Nasz obecny poziom wiedzy pozwala jednak rozpatrywać, umiejętności sawanckie jako zagadnienie rozszerzające współczesne definicje twórczości i procesu twór-czego.
Opisy przypadków słynnych cudownych sawantów i ich działalności zda¬niem niektórych przekonują, że mamy do czynienia z pełnoprawną, świadomą i ukierunkowaną aktywnością twórczą i co zatem idzie należy traktować sawantów, pomimo ich problemów na równi ze zdrowymi artystami i innowatorami. Istnieją, bowiem przesłanki by ich dzieła odróżnić od prac innych niepełnosprawnych, dla których sztuka i nauka pełni rolę terapeutyczną. Jeśli zaś przyjmiemy, że osoby dotknięte syndromem sawanta istotnie są świadomymi twórcami, jednocześnie wiedząc, że ich zdolności są wynikiem specyficznych deficytów funkcjonalnych mózgu, to zasadne staną się pytania o biologiczne predykatory każdej działalności twórczej. W ten pośredni sposób poszukiwania podłoża niezwykłych zdolności sawanckich poszerzają naszą wiedzę na temat ludzkiego geniuszu i zdolności tworzenia nowych rozwiązań.

Rozwój metod neuropsychologicznych, zwłaszcza neuroobrazowania w połączeniu z tradycyjnymi studiami przypadków rozwijają naszą wiedzę na temat neuroplastyczności i lateralizacji funkcji mózgowych, co stanowi oś zdolności sawanckich i już obecnie jest wykorzystywana do treningu twórczości. Obecne perspektywy badań nad tymi cierpiącymi geniuszami cały czas przybliżają nas do zrozumienia integracyjnych zasad funkcjonowania mózgu, a zwłaszcza mechanizmów pamięci. Jak powiedział Darold Treffert: „żaden model funkcjonowania mózgu nie będzie kompletny, dopóki nie zo¬stanie wyjaśniony syndrom sawanta” [Treffert, Wallace 2002].

Dariusz Zapala
Katolicki Uniwersytet Lubelski, Instytut Psychologii i
d.zapala@gmail.com]

Przypisy:

[1] Przytoczone prezentacje pochodzą z bazy opisów przypadków serwisu Wisconsin Medical Socjety: http://www.wisconsonmedicalsociety.org/savant

Bibliografia:

Boelte, S. i Poustka, F. [2004]. Comparing the intelligence profiles of sa-vant and nonsavant individuals with autistic disorder. Intellieence. 32. 121-131
Friih, U. (1989). Autism: Explaining ihe enigma. Oxford: Basil Blackwell.
Garrido, G. A. Sandoval, R. L. Velazquez, G. R. De Alba, O. L i Cabrera, T. V. [2002]. Hipercalculia in Savant Syndrome: Central Execuiive Failure? ArchivesofMedical Research. 33. 586-S89.
Geschwind N, Galaburda A. M. [19871. Cerebral Lateralization: Biologi-cal Mechanisms, Associations, and Paihology. Cambridge, Mass: MIT Press.
Hill, A. [1978]. Savants: mentally retarded individuals with special skills. International Review of Research in Mental Retardation. 9. New York: Aca-demic Press.
Karwowski, M. [2005]. Konstelacje zdolności, typy inteligencji a kreatywność. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Manturzewska, M. [1974]. Psychologiczne wyznaczniki powodzenia w studiach muzycznych. Warszawa.
Miller B. L, Cummings J, Mishkin F, i inni. [1998]. Emergence of artistic talent in frontotemporal dementia. Neurology. 51. 978-982.
Nęcka, E. [1994]. Inteligencja i procesy poznawcze. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Nęcka, E. (2004). Twórczość. W: J. Strelau (red.) Psychologia. Tom 2 (s. 783-807). Gdańsk: GWP.
Nurmi E. L, Dowd M, Tadevosyan-Leyfer O, Haines J, Folstein S i Sutcliffe JS. [2003] Exploratory subsetting of autism families based on savant skills improves evidence of genetic linkage to 15qll-ql3. J Acad Child Adolesc Psychiatry. 42. 856-863.
0′Connor, N i Hermelin, B [1991], Talents and preoccupations in idiot-savants. Psychological Medicine, 21, 959-964.
Pring, L Hermelin, B. i Heavey, L. [1995]. Savants, Segments, Ans and Autism. Jurnal of Child Psychology and Psychiatry. 36. 1065-1075.
Rimland B [1978a]. Intanole Autism: The Syndrome and its Implications for a Neural Theory of Behavior. New York: Appleton-Century-Crofts.
Rimland, B. [1978b]. Savant capabilities of autistic children and their co-gnitive implications. W: G. Serban (Ed.), Cognitive defects in the develop-ment of mental illness (s. 44-63). New York: Bruner & Mazel.
Snyder A.W., Mulcahy E, Taylor J. L, Mitchell D, Sachdev P, Gandevia S. C. [2003], Savant-like skills exposed in normal people by suppressing the left fronto-temporal lobe. J lntegrative Neuroseience, 22, 149-158.
Sternberg, R. [2001], Próba weryfikacji teorii inteligencji sprzyjającej powodzeniu życiowemu poprzez operacje konwergencyjne. „Przegląd Psychologiczny”. Tom 44, Nr 4, 375-403.
Sękowski, A. Osiągnięcia uczniów zdolnych. Lublin: KUL, 2000.
Tatarkiewicz W. (1972). Definicja sztuki. W: Droga przez estetykę, War¬szawa.
Tanguay P. A. 11973] Tentative hypothesis regarding the role of hemispheric specialization in early infantile autism. Paper presented at UCLA Confe-rence on Cerebral Dominance, Los Angeles.
Treffert, D. i Wallace, G. [2002]. Wyspy geniuszu. Świat Nauki, 1/4. 56-65.
Treffert, D. [2006]. Savant Syndrome: An Extraordinary Condition. A Synopsis: Past, Presem, Future.
Źródło: http://www.wisconsinmedicalsociety.org/savant.
Treffert, D. i Christensen, D. [2006]. W mózgu sawanta. „Świat Nauki”. 173. 44-49.
Young R. L., Ridding M. C., Morrell T. L. [2004]. Swttching skills by turning off part of the brain. Neurocase, 10, 215-222.

Tekst pierwotnie opublikowany w „Poznańskie Forum Kognitywistyczne. Teksty Pokonferencyjne.” Tom 1, Poznań 2007, s. 33 – 45. Przedruk za zgodą redakcji ze strony: Poznańskie Forum Kognitywistyczne. http://pfk.wikidot.com/nasze-wydawnictwa

——————————————————————————————–
Materiał udostępniany na zasadach licencji

Creative Commons 2.5
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne
-Na tych samych warunkach 2.5 Polska
——————————————————————————————–