Encyklopedia „Epistema”

Friedrich Nietzsche (1844-1900)

Friedrich Nietzsche urodził się 15 października 1844 r. w Röcken w Turyngii, jako pierworodny w tradycjonalistycznej rodzinie pastora luterańskiego Karla Ludwika Nietzschego. Dzieciństwo przyszłego filozofa nie układało się sielsko. W wieku 5 lat Nietzsche traci ojca,a w rok później młodszego brata. Po przeprowadzce do Naumburga (1850) jest wychowywany przez matkę, babkę i dwie niezamężne ciotki – kobiety bardzo religijne i rygorystyczne. Następnie trafia do Schulpforty – elitarnej szkoły opartej na systemie internatowym, gdzie również panuje ścisła dyscyplina i rygor. Osiąga dobre wyniki w naukach humanistycznych, znacznie gorzej idzie mu matematyka i rysunek. Wolne chwile poświęca historii oraz uczestniczy w zebraniach towarzystwa literacko-muzycznego Germania, gdzie poznaje niektóre utwory Wagnera, odkrywa poezję Hölderlina, sam również trochę komponuje i pisze. Po ukończeniu szkoły Nietzsche wyjeżdża do Bonn, gdzie w 1864 r. podejmuje studia teologiczne, jednak po dwóch semestrach – wbrew tradycji rodzinnej i woli matki – przenosi się na filologię klasyczną. Być może stało się to za sprawą znakomitych wykładów Fryderyka W. Ritschla, na które młody Nietzsche uczęszczał z wielkim zainteresowaniem. Tak wielkim, że gdy Ritschl przeniósł się do Lipska, jego seminarzysta podążył za nim. Kontynuacja filologii klasycznej na uniwersytecie w Lipsku owocuje licznymi pracami, z których kilka doczekało się późniejszych publikacji w poważnym piśmie naukowym „Rheinische Museum”. Nietzsche interesuje się też filozofią, zwłaszcza starożytną, ale poznaje także myśl Artura Schopenhauera, która prowadzi go w późniejszym okresie do filozofii Lanego, Kanta, i in. W tym czasie poznaje osobiście Wagnera oraz Bruckhardta – osobowości, które wywarły na nim wielkie wrażenie i wpłynęły znacznie na światopogląd oraz pracę naukową. Niestety jesienią 1867 r. zostaje powołany do wojska i choć rychło zostaje zwolniony z powodu złego stanu zdrowia, nie wraca na studia aż do roku 1869, w którym Nietzsche jako profesor nadzwyczajny (bez wymogu dysertacji i obrony tytułu) obejmuje katedrę filologii klasycznej na uniwersytecie w Bazylei. Energiczna działalność pedagogiczna i naukowa po niespełna roku przynosi mu tytuł profesora zwyczajnego. Ma on wówczas ukończone dwadzieścia pięć lat, umysł otwarty i pełen potencjału, coraz żywiej interesuje się filozofią oraz teorią i historią kultury. Rozwój uniwersyteckiej kariery przerywa wojna prusko-francuska (1870), w której uczestniczył jako sanitariusz, jednak zaledwie po kilku tygodniach został zwolniony z powodu nasilającej się choroby.

W roku 1871 Nietzsche pisze swą pierwszą książkę Narodziny tragedii z ducha muzyki albo Grecy i pesymizm. Jej publikacja (1872) nie spotkała się z uznaniem – zwłaszcza filologów. W kolejnych latach Nietzsche poznaje myśl Stirnera oraz pracuje nad cyklem studiów. Powstaje wówczas (jako notatka) ważne O prawdzie i kłamstwie w pozamoralnym sensie oraz Niewczesne rozważania. Tu występuje po raz pierwszy przeciwko, tzw. „uczonemu filisterstwu” i historycyzmowi oraz krytycznie ocenia kulturę niemiecką. Reakcją jest krytyka wymierzona w jego prace. Ten fakt, a także niepowodzenia w życiu prywatnym, rozczarowanie Wagnerem i „rozbrat” z niektórymi ideami Schopenhauera, powoduje u Nietzschego rodzaj wycofania i uczucia niezrozumienia, a także odbija się na jego zdrowiu. Mimo to od 1878 r. niemal rokrocznie ukazuje się nowa książka, w której Nietzsche prócz swych koncepcji, rozwija także oryginalny, aforystyczny styl literacki. Ludzkie, arcyludzkie. Książka dla duchów wolnych przypieczętowuje zerwanie przyjaźni z Wagnerem oraz zwrot ku naukom pozytywnym, m. in. za sprawą znajomości z F. Overbeckiem oraz P. Rée.

Po odejściu z uczelni (1879), rozpoczyna się dla Nietzschego okres tułaczki. Podróżuje po Szwajcarii, południowej Francji i Włoszech, mając również na względzie rehabilitację. Mimo niestabilnego zdrowia i słabej kondycji, cały czas pisze i myśli, poszukując samotności podczas długich spacerów. Jednocześnie nasila się krytyka ówczesnej kultury: nacjonalistycznej, antysemickiej, pseudo-chrześcijańskiej i dekadenckiej. Stopniowo pojawia się coraz bardziej przejrzysty obraz myśli Nietzschego, który rozwija swe koncepcje w kolejnych dziełach. Pod koniec 1879 ukazuje się Wędrowiec i jego cień, w 1881 – Jutrzenka. Myśli o przesądach moralnych, w 1882 – Wiedza radosna. Najbardziej oryginalne dzieło – zarówno pod względem literackim, jak i filozoficznym – pisze w latach 1883-85. Tako rzecze Zaratustra. Książka dla wszystkich i dla nikogo jest zbiorem metaforycznych przypowieści, jakie wygłasza do ludu mitologiczny bóg Persów. W usta Zaratustry wkłada Nietzsche alegoryczne przesłanie dla współczesnych i przyszłych pokoleń. Kolejne prace powstają głównie we Włoszech: Poza dobrem i złem. Preludium filozofii przyszłości (1886), Z genealogii moralności. Pismo polemiczne (1887). Rok 1888 stanowi kulminację – listy dziwnej treści, kończone pośpiesznie prace to niczym zapowiedź zbliżającej się niemocy. W ciągu kilkunastu miesięcy powstaje Przypadek Wagnera oraz Zmierzch bożyszcz czyli jak filozofuje się młotem i Antychryst. Przekleństwo chrześcijaństwa (pierwotnie części planowanego dzieła Wola Mocy), a także Ecce homo. Jak się staje, czym się jest. To ostatnie dzieło jest podsumowaniem własnej twórczości – swego rodzaju testamentem filozofa, który rozlicza się z własnym życiem i twórczością. Natomiast Wola mocy. Próba przemiany wszystkich wartości miała być summą filozoficzną, jednak zamysłu swego Nietzsche nie zdążył zrealizować. Rok 1889 rozpoczyna się dla niego tragicznie. 3 stycznia w Turynie Friedrich Nietzsche przeżywa załamanie nerwowe. Z powodu choroby stopniowo traci świadomość i popada w obłęd, przebywa w klinice psychiatrycznej w Jenie. Ostatnią dekadę swojego życia jako niepełnosprawny spędza pod opieką matki, potem siostry. Umiera 25 sierpnia 1900 r. w Weimarze.

W ostatnich latach swej twórczości, Nietzsche żył pod ciągłym naporem myśli. Często zmieniał swoje sądy i poniekąd konstruował na nowo swe stanowisko, stąd też nietzscheanizm (o ile można zastosować takie określenie), jest heteronomiczny i niejednolity wewnętrznie, aczkolwiek asystemowość nie przesądza o niemożliwości spójnej wykładni. Umownie w twórczości Nietzschego zwykło się wyróżniać trzy etapy: w pierwszym, w którym tworzył pod dużym wpływem Wagnera i Schopenhauera, dominował kult sztuki; w drugim – darwinizm i ideał ścisłej naukowości. Trzeci okres jest uznawany za najbardziej dojrzały i oryginalny – dominantą jest tu właściwa nietzscheanizmowi afirmacja życia, indywidualności i siły. Paradygmaty, choć różne w poszczególnych okresach twórczości Nietzschego, służą celowi nadrzędnemu – kształtowaniu kultury jako „środowiska” sprzyjającego życiu i „hodowli” (od łac. cultura – uprawa, hodowla) Nadczłowieka, który jest obietnicą przyszłości. Naczelna idea nietzscheanizmu od samego początku oscyluje wokół wizji pluralistycznej, elitarnej i sprzyjającej życiu kultury, afirmującej dynamizm, różnorodność, aktywny indywidualizm.

Do największych osiągnięć pierwszego etapu twórczości Nietzschego, należy słynne rozróżnienie pierwiastków apollińskiego i dionizyjskiego, których konfrontacja i zharmonizowanie jest czynnikiem kulturotwórczym, przejawiającym się w sztuce. W późniejszej myśli Nietzsche uznał prymat dionizyjskiej zasady amor fati nad statycznym i zachowawczym charakterem kultury symbolizowanym przez Apollina. Późniejsze Niewczesne rozważania dotyczą zgoła innej problematyki i w przeważającej części stanowią krytykę, wyjąwszy apologię osoby i twórczości Schopenhauera jako przykładu osobowości genialnej i twórczej – motyw rozwijany później w koncepcji ducha wolnego i Nadczłowieka. Nietzsche krytykuje ówczesnych intelektualistów za filisterstwo – traktuje ich, m. in. jako czynnik wstrzymujący rozwój genialnych indywidualności i oryginalnych idei. Z naukowego punktu widzenia istotnym rozważaniem jest O pożytkach i szkodliwości historii dla życia. Ogólnie rzecz biorąc, jest to krytyka historycyzmu jako uprawiania, tzw. historii antykwarycznej i monumentalnej, których wpływ na życie i kulturę człowieka Nietzsche uznaje za destruktywny. Najbardziej pożyteczną okazuje się, tzw. historia krytyczna rozumiana jako kreatywna i pouczająca forma „rozliczania się” z przeszłością. W tym okresie powstaje także O prawdzie i kłamstwie w pozamoralnym sensie (polskie wyd. w Pisma pozostałe 1862-75, Kraków 1993), w którym Nietzsche formułuje swą słynną koncepcję prawdy. Jego zdaniem jest to „ruchoma armia metafor i metonimii” – zapomnianych antropomorfizmów nakładanych przez wieki na zmienną rzeczywistość, które nieświadomie [a więc bezwolnie, „pozamoralnie”] człowiek traktuje jako poznanie. W istocie nie ma wiedzy pewnej w odniesieniu do otaczającego nas świata, jest tylko „użyteczne kłamstwo” umożliwiające przetrwanie. Wątek epistemologiczny znajduje rozwinięcie w późniejszych pismach Nietzschego. W Ludzkie, Arcyludzkie zaczyna przeważać krytycyzm naukowy, a w Wędrowcu zostaje wyrażona wprost dewaluacja prymatu sztuki i metafizyki. W okresie tym Nietzsche po części podziela poglądy Kanta na poznanie, a więc, że umysł ludzki kategoryzuje rzeczywistość we właściwy sobie sposób. Jednakże odrzuca kategorie aprioryczne na rzecz perspektywizmu, czyli „poznawanie” ma charakter „interpretowania” – jest „poznawaniem” z jakiegoś punktu, z jakiejś perspektywy. Subiektywizm w połączeniu z determinizmem biologiczno-psychicznym (inspiracje darwinowskie i spencerowskie), a także psychologiczną wykładnią religijności i moralności (Pochodzenie uczuć moralnych Paula Rée), spaja teoria dyferencji „rasowej”, wyróżniającej „dostojnych” i „lichych”. Fizyczno-psychiczne uwarunkowania determinują życie i sposób widzenia świata, hierarchię wartości, słowem – każde zachowanie i myśl, każdy odruch jest przejawem tego, kim się jest „z natury”. Dlatego już w Jutrzence i Wiedzy radosnej Nietzsche poświęca całe ustępy analizując ludzkie instynkty, sposoby myślenia i postępowania. Wszystkie one, według Nietzschego, są przejawem kłębiącej się u podstaw wszelkiego istnienia, niezgłębionej mocy, pożądającej jedynie samej siebie. Tak rozumiana wola mocy stanowi rodzaj imperatywu działania: u dostojnych manifestuje się jako determinacja, pewność siebie, witalność, zaś u lichych karłowacieje w postaci ich, resentymentu, ideału ascetycznego, itd. Wszelkie wartości, jakim zbiorowość hołduje, odzwierciedlają się w moralności, toteż zwłaszcza ona interesuje Nietzschego. Do badań moralności stosuje on autorską metodę – genealogię, która poprzez analizę źródłowych pobudek działania, ma odsłaniać prawdziwe motywacje i w ten sposób obalać „moralne przesądy”. Okazuje się, że moralność judeo-chrześcijańska, europejska, jest moralnością słabych, zachowawczych, biernych i litościwych – ludzi „uciekających z ziemi ku życiu w zaświatach”. Religie „ascetyczne”, zwłaszcza chrześcijaństwo i buddyzm, a także filozofia idealistyczno-metafizyczna, są przyczynami ukonstytuowania się odwróconej hierarchii wartości. Jedyną możliwością przezwyciężenia kulturowego nihilizmu jest „przewartościowanie wszystkich wartości”, zaś w wymiarze jednostkowym „wyjście poza dobro i zło”, życie odważne, twórcze, afirmujące – posłuszne woli mocy i zgodne z ideą wiecznego powrotu. Wola rozwoju i walki, a zwłaszcza przezwyciężania własnych słabości, jest tym, co charakteryzuje ludzi „wyższych”.

Można stwierdzić, że „śmierć Boga” – symbol tragicznej emancypacji człowieka – pojawiła się równolegle z powyższymi kategoriami. W Tako rzecze Zaratustra wszystkie one zostają połączone jako ogniwa jednej koncepcji. Poprzednie dzieła – zdaniem autora – są do niej wstępem, kolejne zaś, to komentarz. W późniejszych dziełach nasila się krytyka filozofii i nauki, moralności, religii, polityki – słowem – niemal całej tradycji i ówczesnej kultury europejskiej, zwłaszcza niemieckiej. Zdaje się, że Nietzsche – co sam często akcentuje – pisze już tylko dla wybranych, dla reszty okazuje się zbyt szorstki, sarkastyczny, w końcu – w Ecce Homo – prześmiewczy i ironiczny.

Ludzkość i historia „potraktowała” nietzscheanizm nie gorzej, niż jego autor traktował to, co zwalczał zapalczywym krytycyzmem. Mimo, iż krytyka dopiero po wielu latach odsączyła esencję, ukazując prawdziwe walory nietzscheanizmu, jest on do dziś oceniany ambiwalentnie. Często padają oskarżenia o relatywizm, nihilizm, immoralizm, antysemityzm, szowinizm, itd. W obliczu wieloznaczności i trudności interpretacyjnych, w jakiejś mierze są one zasadne, w pewnej zaś – zdecydowanie nie. Dlatego można skonstatować, że myśli Nietzschego są pełne sprzeczności, jednak ostatecznie to od odbiorcy zależy ich interpretacja.

Piotr Niewęgłowski

Galeria zdjęć

Wybrana literatura przedmiotu:

Gilles Deleuze, Nietzsche i filozofia, Warszawa 1993.

Ivo Frenzel, Nietzsche, Wrocław 1994.

Zbigniew Kuderowicz, Nietzsche, Warszawa 1976.

Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii T III. Filozofia XIX wieku i współczesna, Warszawa 1990.

Wybrane dzieła Friedricha Nietzschego:

Friedrich Nietzsche, Wędrowiec i jego cień, Kraków 2003.

Friedrich Nietzsche, Ecce homo. Jak się staje, czym się jest, Kraków 1995.

Friedrich Nietzsche, Jutrzenka. Myśli o przesądach moralnych, Warszawa MCMVII.

Friedrich Nietzsche, Ludzkie Arcyludzkie. Książka dla duchów wolnych, Kraków 2003.

Friedrich Nietzsche, Niewczesne rozważania, Kraków 1996.

Friedrich Nietzsche, Pisma pozostałe 1862-1875, Kraków 1993.

Friedrich Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra. Książka dla wszystkich i dla nikogo, Poznań 1995.

Friedrich Nietzsche, Z genealogii moralności. Pismo polemiczne, Kraków 2003.

Friedrich Nietzsche, Zmierzch bożyszcz czyli jak się filozofuje młotem, Kraków 1999.

Dzieła Friedricha Nietzschego dostępne w Internecie:

http://www.nietzsche.pl/

——————————————————————————————–
Materiał udostępniany na zasadach licencji
Creative Commons 2.5 Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne
——————————————————————————————–