„Wiedzieć to posiadać” – osiemnastowieczna instrukcja tworzenia gabinetu historii naturalnej Antoine’a Dezallier d’Argenville
Mgr Maryla Śledzianowska
Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza

W 1747 r. francuski przyrodnik i historyk sztuki Antoine Joseph Dezallier d’Argenville wydaje dzieło La Conchyliologie ou Histoire naturelle des coquilles de mer, d’eau douce, terrestres et fossiles, avec un traite de la zoomorphose, ou representation des animaux qui les habitent. Dziewiąty rozdział zawiera dokładny opis-instrukcję dla zbieraczy pragnących utworzyć amatorski gabinet przyrodniczy. Po raz pierwszy owa „instrukcja” ukazała się dwadzieścia lat wcześniej, w czerwcowym numerze królewskiej gazety Mercure de France, w …

Koncepcja i założenia metodologiczne projektu: Wirtualna rekonstrukcja historycznych bibliotek i księgozbiorów polskich
Dr Halina Tchórzewska-Kabata, dr Jan Kozłowski
Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Kompletowanie wiedzy o historycznych, od dawna nieistniejących instytucjach kultury – tych najwybitniejszych, ważnych dla swoich czasów – przywraca każdemu dziedzictwu narodowemu właściwy wymiar. W historii europejskiej kultury, zwłaszcza XVI-XIX stulecia, taką rolę odgrywały, obok dworu, kościoła, uczelni, także biblioteki. W warunkach polskich, w okresie niewoli, ich rangę i symboliczne znaczenie wzmacniały represje zaborców grabiących polskie księgozbiory i likwidujących biblioteki, czego najwymowniejszym przykładem są losy Biblioteki Publicznej braci Załuskich. W dwóch …

Rodzinne kolekcje miniatur portretowych jako cenne źródło wiedzy historycznej i genealogicznej
Dr Izabella Wiercińska
Muzeum Narodowe w Warszawie

Miniatura portretowa stanowiła wycinek prywatnej, a czasami wręcz emocjonalnej sfery aktywności ludzkiej. Wraz z upływem czasu imiona dostarczające niegdyś  wzruszeń uległy zatarciu, pozostawiając anonimowe wizerunki przechowywane w domowych archiwach lub przekazywane do muzeów, gdzie stawały się przedmiotem rozlicznych studiów począwszy od badania tajników warsztatowych, szczegółów kostiumologicznych aż do rozważań natury estetycznej i artystycznej. Kupowane na aukcjach czy też pozyskiwane jako dary, rzadko stanowią obecnie zwarte kolekcje. Jedynym wyjątkiem są zbiory rodzinne wielkich rodów arystokratycznych lub …

Kartografia i karykatura: wizualne reżimy wiedzy i reżimy prawdy
Dr Katarzyna Murawska-Muthesius
Muzeum Narodowe w Warszawie

Kartografia i karykatura – pod względem kompetencji i wiarogodności – postrzegane są jako nośniki wiedzy należące do biegunowo przeciwnych typów reprezentacji. Mapy, przynajmniej od czasów nowożytnych, sytuowane są po stronie nauki i obiektywnego pomiaru rzeczywistości, karykatura – po stronie sztuki, i to takiej, której celem jest nie idealne odtworzenie, ale subiektywna deformacja świata. Mimo to mają ze sobą wiele cech wspólnych. Oba gatunki operują na pograniczu obrazu i tekstu, nadając pierwszorzędną wartość tekstualności obrazu, legendzie/podpisowi, …

Czy Biblia Pauperum była przeznaczona dla analfabetów?
Ks. prof. dr hab. Ryszard Knapiński
Instytut Historii Sztuki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego im. Jana Pawła II

Do współczesnej literatury weszły błędne sposoby rozumienia tego, czym była w średniowieczu Biblia Pauperum. Nie zauważa się, że był to syntetyczny przekaz biblijnych dziejów Zbawienia, przeznaczony dla teologów i kaznodziejów, ułożony według typologii biblijnej. Kompendium to powstało ok. 1250 r. w kręgu południowoniemieckich zakonów benedyktyńskich. Odróżnia się trzy grupy: austriacką, weimarską i bawarską. W XV w. pojawiły się wersje narodowe, wśród których wyróżnia się niderlandzka.
W czasach, gdy uczono się czytania i rozumienia …

Rozplanowanie graficzne strony jako element prezentacji historii w średniowiecznych kronikach uniwersalnych
Dr hab. Jacek Soszyński
Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego

Kroniki uniwersalne od zarania istnienia gatunku (IV w.) posługiwały się wielokolumnowym układem strony przy przekazywaniu swoich treści. Układ taki spotykamy już w kronice Euzebiusza z Cezarei, którą świat łaciński znał z przekładu św. Hieronima. Wynikało to zapewne z chęci ukazania równoległości chronologicznej wydarzeń dziejących się w różnych częściach świata. W średniowiecznych kronikach uniwersalnych jednak układ równoległy potrafił pełnić także dodatkową rolę wizualizacji dychotomicznej teorii poddania świata władzom uniwersalnym sacerdotium–imperium. Taki obraz …

Obraz i koncepcja nauki w programach ikonograficznych dekoracji bibliotek gimnazjów akademickich w okresie wczesnonowożytnym
Dr Katarzyna Kolendo-Korczak
Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk

Powstające w drugiej połowie XVI i początkach XVII wieku gimnazja akademickie aspirowały do roli ważnych ośrodków naukowych, a skupiając w gronie swej kadry pedagogicznej gruntownie wykształconych nauczycieli stanowiły poważne centra naukowe i kulturalne. Posiadały one bogate zbiory biblioteczne, które były przechowywane i udostępniane w specjalnie do tego przeznaczonych pomieszczeniach.
Program ideowy bibliotek można interpretować na kilku płaszczyznach, poczynając od układu księgozbioru, który miał nie tylko ułatwić czytelnikowi znalezienie odpowiedniej książki, ale też ukazać …

Przestrzeń intymna, przestrzeń publiczna, przestrzeń idealna: z historii nowożytnej ikonografii gabinetu zbieracza-uczonego
Dr Michał Mencfel
Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza

„Muzeum – pisał Johann Zedler w swym Leksykonie Uniwersalnym – oznacza zarówno świątynię, w której czczone były muzy, jak i gabinet sztuki, medali, osobliwości czy starożytności [...], w szczególności wszak budowlę, w której uczeni wspólnie mieszkali, wspólnie pożywiali się i prowadzili studia, przy czym ostatnimi czasy, ze względu na pewne podobieństwa, określa się tym mianem także pokoje studiów pojedynczych uczonych”. Charakterystyka ta nie tylko pokazuje, jak chwiejne było znaczenie terminu „muzeum” …

Od Kunstkammery do osiemnastowiecznego gabinetu naukowego
Dr Ewa Wyka
Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego

Idea kunstkamery sięga połowy XVI w. wpisując się w powstający wówczas nurt kolekcjonowania przedmiotów. Nurt ten, zainicjowany przez przedstawicieli elit intelektualnych i arystokratycznych, zaowocował stworzeniem zbiorów najwyższej klasy, dziś stanowiących cenne dziedzictwo kulturowe i naukowe Europy. Jedne z pierwszych zbiorów, z połowy XVI w., to kolekcje włoskie, później książąt i monarchów niemieckich, aż do ostatniej tego typu petersburskiej kunstkamery cara Piotra I (1725). Nurt kolekcjonowania przyjmował różne kierunki: tworzono gabinety osobliwości, wunderkamery, kunstkamery. Zbiory tych ostatnich, najbardziej uniwersalne, w swym założeniu …

Piramidy, trójkąty i liść paproci. Ideogramy w tekstach Słowackiego
Dr Marek Troszyński
Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk

Znana w dramatologii tzw. „piramida Freytaga” jest w rzeczywistości piramidą Słowackiego: przygotowując się do roli dramaturga wykoncypował on ten schemat akcji dramatycznej na podstawie utworów Szekspira. Mówił o piramidalnej kompozycji, o górze Szekspira. W jego późnym pisarstwie trójkąty zostały wykorzystane jako schemat genezyjskiej zasady twórczości. W pismach mistycznych Słowackiego dużo miejsca zajmuje interpretacja kształtów (form). Pojawiają się schematyczne rysunki, np. krawędzi liści, które miały być obrazem pracy ducha. Fraktal Barnsleya – liść paproci został wykorzystany …

Dostępny, kunsztowny i zadziwiający świat natury siemiatyckich zbiorów Anny Jabłonowskiej na podstawie odnalezionego inwentarza
Doc. dr hab. Iwona Arabas
Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk

W 1788 r. księżna Anna Jabłonowska postanowiła przekazać narodowi swoją kolekcję, ponoć cenniejszą niż ta zgromadzona w paryskich ogrodach królewskich, dzięki której w 1793 r. powołano Muséum National d’Histoire Naturelle. Plany te nie zostały jednak zrealizowane, a po jej śmierci zbiory zakupił car Aleksander I do Gabinetu Historii Naturalnej Uniwersytetu Moskiewskiego. Opinia o kolekcji Jabłonowskiej jako o fenomenie kulturalnym na skalę europejską od lat jest już ustalona. …

Świat wiedzy w wyobrażeniach wnętrz bibliotecznych w sztuce ekslibrisu XVIII wieku
Dr Arkadiusz Wagner
Biblioteka Poznańskiego Towarzystwa Nauk
Instytut Informacji Naukowej i Bibliologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

Zasadniczym celem referatu jest, dotąd w rodzimej literaturze historyczno-artystycznej nie podjęta, charakterystyka zjawiska rozpowszechnienia się w XVIII w. ekslibrisów przedstawiających wycinek księgozbioru (zazwyczaj regał lub regały) lub wnętrze biblioteczne (często też szerzej rozumiany gabinet kolekcjonerski, Kunst- i Raritäten-kamerę).
W pierwszej kolejności podjęty zostanie wątek genezy owego zjawiska oraz jego ścisłego powiązania z grafiką pozaekslibrisową, w której eksponowany jest motyw wnętrza bibliotecznego.
Główną część referatu stanowić będzie próba kategoryzacji tej grupy …